Vajê engure û derbaz mebe. Kurdistan de ciwîyayîş, demêko derg, dorûverê rezanê engure de geyrayênê. Wayîrbîyayîşê rezê engure zafê ci qismê dewlemendan bî. Çimeyê ameyeyî bî. Çimeyê debarî bî. Vatişê rezê engure, vatişê wayîrbîyayîşê erdan bî. Vatişê hesabkerdişê mîyanê averanê şaristanî bî. Fêkîya hamnanî, şîrinahî û eskijê zimistanî heme rezanê engure ra ameyênê girewtiş. Ma vanê rezê engure, la tena engure ra îbaret nêbî. Teqez darê încîre û hinaran zî darê ke dorûverê rezî de xemilnayene bî. Tena no zî nê, bostan hema goşeyêk rezê engure de ameyene ronayîş. Beşîla (petêx), zebeş, acûr û şemamokî bi boya weşî rezanê engure de feydeyêk zaf danî însanan.
Tewirê fêkîyan çiqas vêşî beno wa bibo, lemê engure û weşe weşe engure zey qral û qralîçeya nê rezan bî. Her çiqas nameyo hempar yê nê fêkîyanê şîrinan engure bo zî rengê înan cîya cîya ya. Tay tira wişk û tirş ê. La belê, goreyê germîya hamnanî tehmê înan bedilyeno. Nermîye û wişkîya xo, tirşî û şîrinîya xo goreyê demê bîyayîşê xo gêna. Engure ke ewil vejîyena wişk û tirş a. Dima ra lemê engure ke germîya tebaxe û êlûle de benê nerm, şîrin û hebikê înan benê gird.
Ma eşkenê vajê, goreyê wişkî û tehmê engure her herême de nameyêk aye esto. Mesela Sêwregi de tehnebî, xopane, simore, axbankî (temûzî), xatûnî (engişta xatûn a), engura sîya, engura sûre…
A serre, vateya hamnanî rez bî Sêwregi de. Semedê na Sêwregi, şehirêdo zaf kan bî. Heyatê sûkijan kulturê xo zî awan kerdîbî. Bêgûman no kultur çoşmeyê rezê engure de şekil girewtîbî. Rezan ekonomîya girote û seba qîmkerdişê xo sîstemê bingehîn bî. Seba girweyê kolektîfî, seba goreyê tebatî û civakî zî rezî sîstemê esasî bî.
Na goreyê vatişê rezan zaf bi mana ya. Cayê karî, qezenç, kulturê civakî, şîîre û deyîre bî. Na semed ra her bajar, wayirê yewe deyîre bî û her deyîre mîyan de zî rezê engure estîbî.
Pekî wextê sererezan an zî xeripnayîşê rezan senî yo?
Vateyê xeripnayîşê rezan, her çiqas ke çekûy negatîf bo zî, komkerdişê engure, amadekerdeneyê zimistanî yo. Nê semedî ra wextê xemgînî nê, yê kêfweşî yo. Wextê xatirwaştişê nê kombîyayîşî yo. Ti kes bi tena sereyê xo nêşkeno girweyê rezan bikero. Embirîyan, şarê dewe û pêrin eqrebe û dostî dest danî pê û karêko kolektîf vejîyeno orte.
Engure mexilêyêko ke tewr vêşî yeno karkerdiş. Aşma êlule de engure zaf şîrin bena û tehmêko weş gêna. Na semed ra zî nameyê engure şîre yo. Nameyê engure yê tewr peynî şîre yo. Her sûk, bajar û dewe de nameyê engure şîre yo. Engura şîre, bi girweya kolektîf û pîya yeno komkerdiş. Seba na sindoqî ameyî hadrekerdiş. Engure dekenê sindoqan mîyan. Eke asfalt nêzdî bo romork anê. Eke raye çinê bo, bi qantir û heran reyde benê keye, hewşanê hîrayan mîyan de kom kenê.
Cinîyî no kar de her wext vernî de ca gênî
Sererezan (xeripnayîşê rezan), cinîyî organîze kenê. Camêrd zî goreyê qewetê xo karê giran keno. Bi xisûsî camêrdî awa engure vejenê.
Leye, kerre şidîyayîşê, torbe şidîyayişê, gozê sinciqan seba bastêqan hadre benê. Kar, verê coy şîreyê engure vetiş reyde dest keno ci. Kerre şidîyayişê ke serre rayê yeno bikarkerdiş, pak benê û amade benê. Engure dekenê mîyanê ciwalan. Zafane merdimê qelew û xurt lingê ci de cizma, keweno ciwalan ser û tepisnenî. Awa engure bena şîre û bin seku ra vejîyena, sey awa hênîyî keweno helke mîyan. Nê helkeyan ra şîreyo ke dekeweno leyan, êdî girênayîşî rê amade yo.
Girênayîş epey derg dewam keno. Badê zî şîreyo ke leye mîyan de girêyawo, leye bine arisnenê. Ey dima zî şîre dekenê nekil mîyan. Heta ke qalinde beno û yeno qiwamê xo girêyayeno.
Goreyê vêşîya enguran çend leye (lî-Kazan) amade benî. Ê nê leyan yew kenar de yeno rêzekerdiş. Kolîyê ke amade yî, silo, çar û çur û syb. dekenê binê leye. Dûman sere banî gêno. Hewşe mîyan de zî zindîbişyayîşê gird dewam keno. Wexto ke şîre ke girêyeno, xebata pêbeste, tewr vêşî pîl beno. Bi desan cinî û camêrd, ciwan û nîmsere, goreyê karê xo her kes cayê xo gêno. Cinîyî mîyanê xo de çend grûban awan kenê û her grûbe şina cayê xo. Helke mîyan de pilola ke yena çarşafan ser o. Koma cinîyan bi meleya destê înan pilole çarşafan ser o bi hostayî vila bena. Di ciwanî zî çar goşeyê çarşafan tepîşenê û dûrî ra erdî ser ra rafînenê. Yewna grûbe zî gozeke bilayera benî danî pilol ra recenê. Nê çend qor dibare bikerê, sucuxî hende qalinde benî. Bi no tewr cayêko musaîd de darde kenê.
Badê kesme esto. No qor wextê kesme yeno. Kesme bi ard û şîre yeno têhet. Şîreyo ke ardî kerde mîyan û pilola kalinde rijnenê tepsî mîyan. Çend rojî tepsî mîyan de maneno û taye wişk zî beno. Seba werdişî beno amade. La belê, wextê werdişî zimistan o. Bi kardî goreyê werdişê xo cikenê û seba zimistanî hewadanê.
Havila (feyde) rezî nînan reyde nêqedîyeno. Dims (rib, bekmez) zî esto. Seba werdişî zimistanî ra dims zaf zaf muhîm o. Çimkî dims ra bi desan tewir werd yeno amadekerdiş. Helawe dimsî înan ra yo.
Bi pelanê rezan dolmika zeytî zî yena viraştene. Rezî xop bî se ey ra dima çar û çur, serpene ra zî feyde gêna. No zimistan de sobe mîyan de yeno veşnayîş û serdê zimistanî mîyanê keyeyî keno germe.
Feydeyê rezan seba civak û ciwîyayîşî zaf muhîm o. La belê, feydeyê nê rezan, seba ke ciwîyayîşê tebîetî ra dûrî kewto, nêmendo. Kapîtalîzmo modern ciwîyayîşê tebîî ra şarî dûrî visto. Wexto ke heme çî bîyo pere û rant, çîyo ke ma cor de vate, manaya ey nêmenda. Heme çîyî palukan de amade beno. Mexilê ananeyê verên zey bastiq, sucuxe, kesme, bekmez, helawe û dimsî palukeyan de virazîyenê. Tehmo verên tede çin o. Palukeyan de an zî îmalatxaneyan de bi glîkozî ra virazîyenê. No zî beno semedê zaf nêweşîyanê mordeman.
Na semed ra, famkerdişê kaneşopîyê ma yo verên, zaf muhîm o. Heyatê ekolojîk û tebîî seba merdimîye zaf muhîm o. Ma bi kultur û tarîxê xo heyatê xo dewam bikerê.