Karê arşîvê, Kurd û Cegerxwîn

6 Temmuz 2021 Salı - 10:13

 

LUQMAN GULDIVÊ

 

Qeyda pêşî ya dengên Kurdî filan salê li filan deverê hatiye kirin* Çapa pêşî ya metneke Kurdî filan salê li filan deverê hatiyekirin**. Filanî di nameya xwe ya ji wezareta filan deverê re filan tişt gotiye***. Helbet muhim in, bêguman muhim in. Lê ji nava me çîrokên me, go-tinên me, yanî ji nava me tiştên nasname û çanda me ava dikin jî hene. Gelo em bîr dibin ku piştî deh saleke din wê gelek tişt ne berdest bin? Çima ev mesele muhim e, ez ê ji hêla xwe ve pê dakevim. Yanî ne şîret, gazin û lome ne yên min, lê hizirîneke li ser wê yekê ye, ka ez dikarim çi bikim, ka minaqeşeyeke bi kesên din re dikare çawa be li ser meseleyê.

Em behsa destxetan bikin. Em bibêjin, metnên helbest û pexşana Kurdî hemû jî berdest in bi nusxeyekê. Lê mesele li vir naqede. Ez bi nimûneya Mem û Zîna Ehmedê Xanî hinekî xwe li ravekirina merama xwe rakişînim. Mem û Zîna Ehmedê Xanî, berevajî zena gelek kesan, ne yek e. Jixwe yek be, wê ecêb be. Em behsa metneke welê dikin, ya ku bi sedsalan katiban, alim û seydayan ji ber girtiye. Heger em qebûl bikin, hemû jî bi yek Kurmanciyê peyivîne -jixwe, naxêr, nepeyivîne -, dîsa em ê şaş bin, heger em bawer bikin katiban li pey xwe yek Mem û Zîn hiştiye. Ji ber ku têgihiştina wan a dinyayê, meyla wan a destwerdanê, alimiya wan di ilmê dîn, muzîk, matematîk, astrolojî û wekî din de, asta zanîna wan a bi Erebî, bi Farisî û Tirkî jî diyarker in. Baş e, li ber destê me gelo mekanek, cihekî fizîkî yan jî dîjîtal heye ku em van lê berhev bikin û mihafeze bikin? Bi qasî dizanim nîne. Mirov dikare ji bo gelek şairên din ên "klasîka" Kurdî vê pirsê bike. Pirsên ji vê û wêde wê provokatîf bin, ji ber ku  esasê xwe de ew lêpirsînek in li ser armanc, sedem û awayê mihafezekirinê. Heger qismî hebin, ji bo kê ne? Kî dikare xwe bigihîne wan? Çima ne ji her kesî re ne? Exlaqî - em xweşik li bîra xwe bigirin ku ev metn ne yên kesê mihafeze dikin e - sînordarkirina xwegihandina wan çawa tê ravekirin?

Em çiqasî şairên sedsala 20'an nas dikin

Em berê xwe bidin şairên nûjentir. Ên destpêka sedsalê bihurî. Metnên wan bi pirranî pêşî destxet in. Paşê hatine çapkirin. Lê ev destxetên ku paşê wê bihatana çapkirin, bê mane nînin. Aliyekî meselê yê têkiliyan û çapê heye, ez ê bi wê zêde danekevim, kî bixwaze dikare guh bide Îbrahîm Bulak ê bersiva pirsên Argeş Kehnîhejîrî dide û hinekî berkeve, ka ez behsa çi dikim****. Lê bi serê xwe pêvajoya neqandina metnên bên weşandin û neyên weşandin ya şairî bi xwe, mijareke di warê bipêşketina nivîsandina metnên helbestê muhim e. Yanî li zanîngehan, li dibistanan mirov dikare dersê li ser vê yekê bide, ka çi weke şiira baş hatiye dîtin, çi weke ya xirab. Ka şair çi ecibandiye, çi neecibandiye ji berhemên xwe bixwe. Ev mijarên lêkolînên berfereh ên doktora û habîlîtasyonê (ji bo hostekariya profesoriyê) ne li welatan. Naxwe, pirsa, gelo divê ev metn bên mihafezekirin, min bi xwe erê kir. Lê dîsa li ber destê me pirsa, ka kî, çawa vî karî dike, yan jî bike li meydanê ye. Tevî vê pirsê pirsên provokatîf ên li ser sedem, armanc û awayên mihafezekirinê jî dîsa ez datînim ber xwe û xwendevanan.

Niha elaqedarî van destxetan em berê xwe bidin mijareke din. Heta îro, kê destxet, agahiyên elaqedarî destxetan, materyalên din ên elaqedarî metnan, deng û wêneyên elaqedarî metn û nivîskarên wan mihafezekirin? Ka çend mirovên welê hene? Çiqas materyal li cem wan hene, di sinifandineke van materyalan heye yan na? Di ser vê re jî mirov dikare pirseke din a muhim bike: Kesî kesên belge li cem wan tesbît kirine, û ji bo misogerkirina orîjînalan yan jî kopyayên wan ên yekser yan jî dîjîtal ketiye nav ti hewldanan? Ev pirsên heyatî ne ji bo du tiştan. A yekê ew e ku gelek materyalên kêm kes bi hebûna wan dizanin hene. Yanî em behsa şexsan, koman yan jî kitêbxaneyên taybet yan jî komeleyan dikin ku bi sedemên cihê gelek belgeyên destxet û elaqedarî destxetan berhev kirine. Wekî din gelekên din hene ku tenê yên heyî mihafeze kirine. Di vê xisûsa yekê de tişta muhim ne tenê tesbîtkirina van kes û dezgehan e, her wiha sinifandineke ku agahiyên sereke yên weke, çi, kê, çend, çima, li ku, ya kî, kengî bi hewînin. Dîsa agahiyeke heyatî û muhim ew e di heman peywendê de, ka li her kesî vekirî ye, yan na li hin kesan, yan jî tenê li malbatê vekirî ye. 

Xisûsa duyê, ji bo avakirina arşiveke milet – li gorî proje û înîsiyatîfê ev dikare li her kesî yan jî hin kesan vekirî be – yan arşiveke neteweyî yan jî arşîveke din a berfereh bê avakirin. Ev jî hem wê fêmkirina nifşên beriya me ji bo hêsantir bike, hem jî deriyê materyalên cihê li ber milet, li ber wêjevan û lêkoleran veke. 

Di vî warî de ez ê di dawiya vê nivîsî de bi nimûneyeke arşîveke şexsî ya ku tenê qismî gihiştiye îro dakevim. Ji bilî wê hevala me Rewşan Deniz jî bi nifşê duyem ê parastina vê arşîvê re hevpeyvîn kiriye ku tê de têra xwe agahiyên balkêş li ser berhevkirina arşîvê û materyalên di arşîvê de jî hene.

Ne tenê ji bo wê herwiha ji bo muzîkê û hunerên devkî jî

Em berê xwe ji wêjeya nivîskî bidin muzîk û wêjeya devkî, em pirsgirêkeke ciddî dibînin. Em dibînin ku ji hev bela wela gelek arşivên şexsî, dezgehî û cihî yên deng û dîmenan hene. Lê hewldaneke tesbîtkirina wan û sinifandina wan em yan nabînin yan jî ya em dibînin kêm û carinan jî şaş û texrîf kiriye. Jixwe hewldanên ji derveyî Kurdistanê ji ber meseleya sedemên berhevkirinê yan jî tesbîtkirinê têra xwe bêkêr dibin. Ew bi kêra yên ji derveyî Kurdistanê tên, qet nebe wisa hatine sêwirandin. 

Ji bilî tesbîtkirina arşîvên ji hev bela wela û sinifandina wan, arşîveke cureyên muzîkî, amûrên muzîkê, cureyên devkî û sinifandina wan jî di heman demê de ji wan zehmetiyan e ku yan kes yan jî dezgeh baş bû ku xwe bidin ber barê wan. Sermayeçêkirina hin kes û dezgehan gelek caran li pêşiya cemawerekê asteng in ku xwe bigihînin mîrasa xwe bixwe. Hizirîna li înîsiyatîfeke bi vî rengî bi xwe jî dibe destpêkek. Mirov dikare îro lê bihizire ku mesela li Rojava îro mirov dikare gavên pêşî li tevahiya Rojava biavêje. Reng û awayê van gavan helbet wê li Rojava diyar bibin. Ka saziyên çandê, yan xwendina bilind wê çiqasî tê de cih bigirin, hevkariyê bikin nekin, komunan çiqasî tevlî vî karî bikin jî wê piştî vemalîna zend û bendan nîşan bide. 

Ji bo bibe gava pêşî

Edîtoriya PolîtîkArtê ji bo teşwîqkirina van gavan, dosyaya vê hejmara xwe ji nimûneyeke ji Rojava re veqetand. Zorab Şêxmûs Mûsa, ji wan kesan e ku xwe daye ber barê mihafezekirina hin materyalên arşîva Mele Şêxmûs ê ji gundê Kotiyê yê Amûdê. Mele Şexmûs bavê wî ye û yek ji hevrêyên Cegerxwîn û Reşîdê Kurd e. Lê wî bi awayekî pasîf ev arşîv mihafeze nekiriye. Beriya Mele Şêxmûs sedsalî wefat bike, ew bi wî re jî dipeyive û li ser materyalê li ber destê wî agahiyên berferehtir berhev dike. Weke li ser wêneyê Cegerxwîn û Mele Şêxmûs ê em di vê hejmarê de diweşînin ên ji sala 1946'an de. Kî di wêne de heye, wêne bi çi minasebetê hatiye girtin û li kîjan dehmê hatiye girtin ji van agahiyan in. 

Di vê arşîvê de ya ji vê jî muhimtir, destxetên Cegerxwîn hene ku bi tîpên Erebî û yên Latînî hatine nivîsandin. Yek ji van nameyeke Cegerxwîn a ji Mele Şêxmûs re ye, ku ji bo weşana di vê hejmara PolîtîkArtê de daye me. Tevî hin têbîniyan di vê hejmara xwe  de em diweşînin. Sisiyên mayî helbest in. Ev her sê ji bo weşana kitêbeke ku Zorab Şêxmûs Mûsa li ser dixebite, hatine veqetandin. Lê du helbestên wî yên li gorî wî berê nehatine weşandin û helbesteke wî ya berê di Hawarê de hatiye weşandin jî di vê hejmarê de tên weşandin. Di nameya destxet de em dibînin, Cegerxwîn navê xwe weke Cigerxwîn nivîsandiye. Em ê helbesta wî ya di Hawarê de hatiye weşandin û halê Mele Şêxmûs neqilkirî jî li ber hev bigirin.

Bi her halî diyarkirina cihên materyalên arşîvê yên elaqedarî wêje, huner, çand, civak û siyaseta Kurdan, dikare derfetê bide gelek projeyên avakirina stûneke ragir ya navmalê ji bo nasnameya civakî. Nexasim jî li deverê weke Rojava ev dikare bi derfetên civakê yekser -komun, navendên çand û huner, zanîngeh – yan jî bi hevkariyeke bi rêveberiyê re bê plankirin û destpêkirin. Ev ê her wiha bibe gaveke ewilî ji bo arşîveke neteweyî jî.

* Weke nimûne binihêre li Zeynep Yaş. Şakarên Muzîka Kurdî. Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê. 2016 Amed. Li vir mesela behsa qeydên pêşî yên “şakarên” muzîka Kurdî tê kirin ku bi qeyda 1912'an a li Mûsilê li ser navê Odeon Plakê hatiye qeydkirin. Ji dengê Xosrof Malool ê Suryanî yê ji Amedê di plakê de berhema “Şivanê Kurd” heye.
** Weke nimûne, kitêba pêşî ya bi Kurdî hatiye çapkirin, li Stenbolê  sala 1857'an derçûye. Ev kitêb bi tîpên alfabeya Ermeniyan derketiye.
*** Sermeselê em dikarin behsa dema hema piştî bi dawîbûna Şerê Cîhanê yê Duyem bikin. Hingê Emîn Elî Bedirxan ji serokwezîrê BrîtanyayDavid Lloyd George re name dinivîsand da ku destekê bide biserxistina Kurdistaneke serbixwe. Wî li Bexdayê jî rayedarên Brîtanî dîtin, lê dawiya dawî wezîrê ji koloniyan hingê berpirsiyar A People Without a State: The Kurds from the Rise of Islam to the Dawn of Nationalism. University of Texas Press 2016.
**** Argeş Kehnîhejîrî bi Îbrahîm Bulak re peyivî û 5ê Sibata 2019´an di rojnameya Yeni Ozgur Politika de derçû.

Dieter Christensen li Colemêrgê

Arşîva Dieter Christensen

Weke nimûneya zehmetiyên berdestbûna materyalên arşîvan, em dikarin behsa mafên telîfê jî bikin. Etnomuzîkologê Elman Dieter Christensen Li Bakurê Kurdistanê ji 1958'an heta 1965'an gelek caran dengên muzîka dawetan, dengên derwêşan û înstrûmanên wan qeydkirin. Wî her wiha li Başûr û Rojhilatê Kurdistanê jî dengên muzîka Kurdan qeydkirin. Di encamê de wî gelek meqaleyên -herî kêm 16 - zanistî ji kovaran û ansîklopediyan re nivîsîn. Lê qeydiyên deng ên ku ji bo van meqaleyan esas pêk tînin bi xwe, îro li xelkê venekirî ne. Arşîva Dieter Christensen -1'ê Adara 2017'an li Berlînê wefat kir-, ji ber ku piştî mirina wî, hîna peyman di navbera muzeyê û zarokên wî de temam nebûye û nehatiye îmzekirin, mirov nikare xwe bigihîniyê. Ji ber wê jî hîna li lêkoleran nehatiye vekirin. Muzeya ku arşîv lê ne, yanî  Ethnologisches Museum der Staatlichen Museen zu Berlin (Muzeya etnolojîk a Muzeyên Dewletê yên Berlînê ) qeydên wî yên deng û wêneyên wî li xelkê û lêkoleran venekirine. Lê mirov dibîne ku ev qeydî parastî ne, sinifandî ne û em dizanin ku hin şerîtên qeydiyê hatine dîjîtalkirin jî. Dengên qeydkirî, wêneyên girtî ne tenê yên Dieter Christensen in. Ew ên muzîkjen û dawetvaniyên Kurd ên salên 1958 ta 1965'an in jî. Lê ji bo ku kesên bêhtir elaqedarî muzîka Kurdî ne, yanî lêkoler yan jî muzîkolog û muzîkjenên Kurd nikarin xwe bigihînin vê arşîvê.