Kurdî; kurmanc beno, sorî beno, lûrî beno kirmanc beno, goran beno, yew şar o, şaxê yew darî yê. Tayê kesî vanê ke, kirmancî yewna millet a. No yew îftîra yo. Wazenê ke kurdan mîyan de toximê nîfaqê fîynê. Verê vatnê, kurd’î çin î. Semedo ke no vatiş hinê pere nêkeno, nika wazenê ke kurdan lete bikerê. 

Nê serranê peynîyan de kirnancan ser o zaf munaqeşe benê. Kirmancî kamcî netewe ra yê? Kura (kotî) ra ameyê? Kirmancî (kirdî, zazayî, dimilî) çi wext ameyê, no welatî de bi ca bîyê, tam zelal nîyo. Ez wazena ke no mewzûyê ser o fikrê xo xal bi xal binusa.

* Goreyê ziwanzaneyê rûsan Minorskyî kirmancî kokê înan deyleman ra yeno. Ewta de tene semedo çekuya deyleman û dimilîyan nezdîyê yewbînan î, Minorsky vano ke kokê dimilîyan deyleman ra yeno.

* Zîya Gokalp yew kirmanc o. Zîya Gokalp vano ke; “No şar xo ra vano kirt û kurmancan ra zî vanê kurdasî, yan zî kirdasî.” 

* Zîya Badîlî zî wina vano; zazayî xo ra vanê kird, kurmancan ra zî vanê kirdasî (se kurd, bi tirkî kurdumsu).

* Goreyê cigêrayox û nuştox Îsmaîl Beşîkçî, “kirmanc” yeno manaya “kurd” û kirmancan kurd hesibneno.

* Goreyê xebat û cigêrayîşê Zanîngehê Artuklu’yî; kirmanckî yew zaraveyê kurdkî yo.


Osmaniyan û Farisan kirmancî zey kurd vînayî

* Tarîxê Osmanîyan û Farisan de, kirmancî; se kurd vînîyênê. Erebî kurdan ra (Heme zaraveyî tede) vanê; Ekrad. 

* Şerefxan zî vano; navendê kirmancan Mûsil û Botan o. Ewta ra vila bîyê şîyê zewbîna cayan. Şerefxan zaraveyê kurdan; zey kurmancî, lorî, kelhorî, goranî bi name keno. Kirmancan zî goranan mîyan de hesibneno.

* Mehmet Awnî Efendî yo ke Sêwereg ra yo; Şerefname’yî açarneno erebkî. Ziwanê xo zey zaraveyê dimilkî û nasnameyê xo zî se kurd dano sinasnayîş.

* 1862 de hetê Wîlhelm Strecker û Otto Blau’yî ra bi kirmanckîya Dersim’î tayê nuşteyî nuştê. Dima ziwanzan Frîedrîch Muller’î (1864), Albert van Le Coq (1903) ziwanê ser o tayê analîzê zanistî û meqaleyî nuştê. Nê heme ziwanzanan kirmanckî zey yew zaraveyê kurdkî qebul kerdo. 


Pêrokîn ziwanzanan kirmancan zey kurd qebul kerdo

* 1905/1906 de ziwanzanê almanî Oskar Mann, kirmanckî ser o tayê xebatî ramito. Merdişê Mann’î dima ra Karl Hadankî, na xebate dewam kerdo û 1932 de na xebate ra yew pirtûk nuşto. Hadankî no pirtûkê xo de, kirmanckîyî teberê kurdkî de vînayo. Bê nê almanan û tayê ziwanzananê xerîban, heme ziwanzanî; kirmancan zey kurd qebul kenê. Raşta ci heme ziwanzanê xerîban, nê nameyê, rayna fekdê kurdan ra girewtê. Nika zî qorî kirmancî vanê; ma zaza yê. Înan ra zafê ci, semedo ke dewlete nameyê “zazayî” kar ana. No semed ra no name, şarê mîyan de zaf şuxulîno. Tayê merdimî zî fikrê xo yê polîtîk ra, nameyê “zazayî” bi zanayî şuxulnenê. 

* Ewlîya Çelebî zî seyahetnameyê xo yê peynî de zî kirmancan; zey “zazayê kurdan”, name keno.


Kokê zaraveyan yew o 

* Îsak Sûngûroglû, cêr de, kurdê ke kirmanckî qalî kenê, kura ra û key ameyê Vakur, yew fikr dano kê. “Cayo ke Şax Îsmaîl’î zeft kerdo, semedo ke asayîşê xo temên biko, wazeno ke, tebaya xo ra Eşîra Dîbîlîyan terbîye (tedîbe) biko. No semed ra kurdê Iraq’î, tersan ver, verbê rojawanî remayî û ameyî sey Wan, Bedlîs, Amed, Xarpût, kura ke koyî û daristanî bîyî û Dersîmo asê û bêrayîr xo rê se welat dîyo û tede ca bîyî.”  Hem goreyê Şerefxanî û hem goreyê xêlê tarîxzanan, kirmancî; Botan û Mûsil de ciwîyayî. Yanî mîyanê Cîzîre û Mûsilî de ciwîyayî. O wext nameyê înan “bûhtî” yo, Cîzîre û Mûsil ra vila bîyê. Tayê şîyê Îran tay zî verba Amed ameyê. Cor de zî hewayêko ma îfade kerdo, xeyrê ekolê almanan û tayê ziwanzanan, heme belgeyan de kokê kirmancan, kurmancan, soranan, goranan û lûranan yew o. Yanî kurd î. 


Nameyê ma û zaraveyê ma

Xêlê cayan de, kurmancî xo ra vanê kirmanc. Kurmancê Vaşûrî xo ra vanê; “kirmancî xwerû”, yê kurmancanê Vakurî ra vanê “kirmancî serû”. Rayna epey çimeyan de herinda kurmancî de nameyê kirmancî ameyo nuştiş. Şaîr û tarîxzana kurdan Mestûre Xanim a Erdelanî, eserê xo yê “Tarîxê Kurdistan’î de, herinda termê “kirmanc”î de, termê “kirmaç” kar ardo. Rayna, Ehmedê Xanî zî, peynîya seserra 17. de, pirtûkê xo yê Mem û Zîn de, ripelanê cîya-cîyayan de, termanê “kurmanc” û “kirmanc”î, manayê “kurd”î de kar ardo.  Çimeyanê tarîxî de, nameyê kirmancan (zazayan, kirdan, dimilîyan) tewir bi tewir nusîyayo. Goreyê arşîwanê Osmanîyan, goreyê çimeyanê ereban û farisan navendê înan Mûsûl û Botan o. Nê cayan ra vila bîyê û şîyê sewbîna cayan. 


“Zaza” rejîma Tirkîya şixulnena

 Kurdê ke tarîx de bi nameyanê “Dimilî/Dunbulî” û “Ekrad-î Zaza” (kurdê zazayî) behsê înan bîyo, ca ra ca xo bi nameyanê kird, kirmanc, dimilî û zaza, ziwanê xo zî bi nameyanê kirdkî, kirmanckî, dimilkî û zazakî, mintiqaya xo zî bi nameyanê kirmancîye û kirdane name kerdo. Nameyê kird û kirmanc nameyê nijadî yo û nameyê dimilî û zazayî nameyê eşîran o. Kurdî, xo bi nameyanê cîya-cîyayan name kenê, yan zî teber ra cîya-cîya name benê. Kurdê ke nê serranê peyînan hîna zaf bi nameyê “zaza” yenî şinasnayîş, ca bi ca xo ra vanê “kird”, “kirmanc”, “dimilî” û “zaza”. Nê nameyan ra çekuya “zaza” hîna zaf yena şuxilnayîş. Sebebê ey zî no yo; no name hetê rejîma Tirkîya ra yeno şuxilnayîş. Goreyê ma teber ra kam bi çi ma name keno wa biko, gere ma zaf îtîbar nê nameyan nêkerê. Pêşnîyazê ma no yo ke, ma nê nameyan ra nameyê “kirmancî” tercîx bikerê baş beno.


Verê vatnê kurdî çin î

Kird, kirmanc, dimilî, zaza heme nameyê ma yê û şarê ma nê nameyan şuxilneno. Nê heme nameyî tarîx de se kurdan ameyî şuxilnayîş. Nê nameyan ra kird û kirmanc nameyê yê nijadî yê. Kirdan nê nameyî şuxilnayê û hem çimeyanê nuştekî de hem bi çimeyanê fekî de ameyê şuxilnayîş. Ma bi asaney reyde şenê vajê ke hem çimeyanê teberî de û hem zî yê zerrî de, nameyê kird, kirmanc kurd, nameyê kurdan ê û se nameyêk pêroyî ameyê şuxilnayîş. Nê nameyî, hetê kirmancan ra tewr verî semedê xo, dima zî bi hewayêko umumî manaya heme kurdan de ameyê şuxilnayîş. Nê nameyî hetê kurdayetî ra manaya kurdanê zazayan ra zî yenê şuxilnayîş. Peynî de ma bi asaney reyde êşkenê vajê ke, kirmancî (kirdî, dimilî, zazayî) kurd î û zaraveyê ma kirmanckî (kirdkî, dimilkî, zazakî), zaraveyekê kurdkî yo.


Wazenê kurdan lete bikerê


Kurdî; kurmanc beno, sorî beno, lûrî beno kirmanc beno, goran beno, yew şar o, şaxê yew dar ê. Tarîx de, wazeno wa kurmanc bo, wazeno wa kirmanc bo, seba heqanê heme kurdan têkoşîn dayê. 


Toximê nîfaqî

Ewro zî seba bi temamê kurdan yew têkoşîn dêna. Tayê merdimî vanê ke, kirmancî yewna millet a. Kurmancî, kirmancan asîmîle kenê. Pratîk de ina hewa yew çîy çin o. Bi temam no yew îftîra yo. No îftîra welatê kurdan de tikê zor bazar veyneno. Kurdî; yew şarêko mazlum o. Wazenê ke kurdan mîyan de toximê nîfaqê fîynê. Nê 93 serrî yo ke kam kurdan asîmîle keno bellî yo. Verê vatnê, kurdî çin î. Semedo ke no vatiş hinê pere nêkeno, nika wazenê ke kurdan lete bikê. 


MAMOSTE SULEYMAN