Geçen yazıda üç maddeyle kaynaşma konusuna değinmiştik. Kaynaşmada iki sesli harf bir kelimede biraraya geldiğinde, genel olarak her iki sesli harf arasına ‘y’ girer, bazı kelimelerde kanaştırma harfi olarak "w" ya da "h" harfleri de aynı rolu oynayabilir demiştik. Öte yandan bu kuralın bazı istisnalarını da göstermiş ve iki sesli harfin art arda gelmesine rağmen bir kaynaştırma harfine gereksinim duyulmadığını belirtmiştik. Bu kaynaşma konusuyla bağlantılı olarak kısaltma veya basitleştirme kuralına özellikle de ayraç ve isim çekimlerine değinmek istiyoruz. Bir kelime sesli bir harfle biterse, isim tamlamalarında ayraçlarla ayrıştılırsa veya isim çekimi gerçekleşirse, o zaman iki sesli harf art arda sıralanmış olur ve bu yüzden de kaynaştırma ortaya çıkar (*). Her zamanki gibi bazı örnekler verelim ki konumuz da iyi aydınlanabilsin.
Örnekler:
bêje (kelime) - mamoste (öğretmen) - pêşmerge - gerîlla - netewe (ulus) - pile (derece) - mase (masa) - perde vb.
Belirli tamlamada ayıraç:
bêjeya pêşîn (ilk kelime) - bêjeyên zimanê kurdî (Kürtçe kelimeleri) - mamosteyê me (öğretmenimiz) - mamosteyên zimanê kurdî (Kürtçe öğretmenleri) - pêşmergeyê dilêr (cesûr peşmerge) - pêşmergeyên Kurdistanê (Kürdistan pêşmergesî) - gerîllayê hêja (kıymetli gerilla) - gerîllayên Kurdistanê (Kürdistan gerîlaları) - neteweya bindest (ezilen ulus) - neteweyên bindest (ezilen uluslar) - pileya pêşîn (ilk derece) - pileyên pêşîn (ilk dereceler) - maseya mezin (büyük masa) - maseyên mezin (büyük masalar) - perdeya bûkê (gelinin perdesi) - perdeyên wan (onların perdeleri).
Belirsiz tamlamada ayıraç:
bêjeyeka nû (yeni bir kelime) - bêjeyina nû (yeni bazı kelimeler) - mamosteyekî jîr (yetenekli bir öğretmen) - mamosteyina jîr (yetenekli bazı öğretmenler) - pêşmergeyekî dilêr (cesur bir peşmerge) - pêşmergeyina dilêr (cesur bazı peşmergeler) - gerîllayeka çalak (aktîf bir gerîla) - gerîllayina çalak (aktîf bazı gerîllalar) - neteweyeka bindest (ezilen bir ulus) - neteweyina bindest (ezilen bazı uluslar) - pileyeka bilind (yüksek bir derece) - pileyina bilind (yüksek bazı dereceler) - maseyeka nizim (alçak bir masa) - maseyina nizim (alçak bazı masalar) - perdeyeka rengîn (renkli bir perde) - perdeyina rengîn (renkli bazı perdeler).
Belirli isim çekimi:
maneya bêjeyê (kelimenin anlamı) - maneya bêjeyan (kelimelerin anlamı) - pergala mamoste (öğretmenin düzeni - çekimsiz) - civîna mamosteyan (öğretmenlerin toplantısı)- kincên pêşmerge (peşmergenin elêbiseleri - çekimsiz) - kincên pêşmergeyan (peşmergelerin elbiseleri) - kincên gerîlla (gerillanın elbiseleri-çekimsiz) - kincên gerîllayan (gerillaların elbiseleri) - rewşa neteweyê (ulusun durumu) - koma neteweyan (ulusların toplamı) - kîjan pileyê? (Hangi derece) - kîjan pileyan? (Hangi dereceler) - li ser maseyê (masanın üstünde) - li ser maseyan (masaların üstünde) - li pişt perdeyê (perdenin arkasında) - li pişt perdeyan (perdelerin arkasında).
Belirsiz isim çekimi:
maneya bêjeyekê (bir kelimenin anlamı) - maneya bêjeyina (bazı kelimelerin anlamı) - pergala mamosteyekî (bir öğretmenin düzeni) - pergala mamosteyina (bazı öğretmenlerin düzeni) - kincên pêşmergeyekî (bir peşmergenin elbiseleri) - kincên pêşmergeyina (bazı peşmergelerin elbiseleri) - kincên gerîllayekê (bir gerillanın elbiseleri) - kincên gerîllayina (bazı gerillaların elbiseleri) - pirsa neteweyekê (bir ulusun sorunu) - pirsa neteweyina (bazı ulusların sorunu)- di pileyekê da (bir derecede) - di pileyina da (bazı dercelerde) - li ser maseyekê (bir masanın üstünde) - li ser maseyina (bazı masaların üstünde) - li pişt perdeyekê (bir perdenin arkasında) - li pişt perdeyina (bazı perdelerin arkasında).
Şimdi örneğin, isim tamlaması ayrıştırırken mamosteyê me (öğretmenimiz) - mamosteyên zimanê kurdî (Kürtçe öğretmenleri), demek yerine biz kısaca ya da basitçe mamostê me - mamostên zimanê kurdî diyoruz ve aynı şekilde isim çekiminde de civîna mamosteyan (öğretmenlerin toplantısı) - kincên pêşmergeyan (peşmerge elbiseleri) yerine, kısaca civîna mamostan - kincên pêşmergan diyoruz. Belirsiz isim tamlaması ayrıştırırken de, pêşmergeyekî dilêr (cesur bir peşmerge) - pêşmergeyine dilêr (cesur bazı peşmergeler) demek yerine kısaltarak pêşmergekî dilêr - pêşmergene dilêr diyoruz. Daha buna benzer birçok örnek verebiliriz.
Yani kısaltma, kelimelerde aşağıdaki gibi gerçekleşiyor:
Kelimenin sonladığı sesli harf, kelimenin sonundan atılır ve o kelime o şekilde isim tamlaması sırasında ayırıştırılır ya da isim çekimi yapılır; işlem o şekildedir ki sanki o harf hiç yokmuş gibi muamele görür. Bu kuralın istisnası olarak belirsiz çoğul formlarda "yi" hecesi kelimeden atılır.
Acaba bu kısaltma kuralı her zaman mümkün veya meşru mudur?
Bunu yukarıdaki örnekleri (sadece belirli şekliyle) kısaltma kuralına göre aşağıda yazarak bir görelim:
Belirli tamlamada ayraç kısaltma kuralına göre:
bêja pêşîn - bêjên zimanê kurdî - mamostê me - mamostên zimanê kurdî - pêşmergê dilêr - pêşmergên Kurdistan - gerîllê hêja - gerîllên Kurdistan - netewa bindest - netewên bindest - pila pêşîn - pilên pêşîn - masa mezin - masên mezin - perda bûkê - perdên wan.
İsim çekimi kısaltma kuralına göre:
mana bêjê - mana bêjan - civîna mamostan - kincên pêşmergan - kincên gerîllan - rewşa netewê - koma netewan - kîjan pilê? - kîjan pilan - li ser masê - li ser masan - li pişt perdê - li pişt perdan.
Yukarıda her kısaltmanın o kadar da başarılı olamadığını, bu nedenle meşru olmadığını görüyoruz. Aşağıda ise kuralın doğru kullanılan örnekleri var ki bunlar sözlü ve yazılı olarak da kullanılır: mamostên zimanê kurdî - pêşmergên Kurdistan - netewa bindest - masa mezin - perda bûkê - civîna mamostan - kincên pêşmergan - koma netewan - li ser masê - li ser masan - li pişt perdê - li pişt perdan.
Tartışmamız sürecek ...
(*) Kısaltma sadece isim tamlamaları ve isim çekimlerinde kullanılmaz. Sonu sesli bir harfle biten bir isimden bir sıfat türettiğimizde de hem kaynaşma hem de kısaltmaya yol açıyoruz. Örneğin "netewe (ulus)" isminden "neteweyî (ulusal)" sıfatı türetilir. Kısaltma durumunda da sıfat "netewî" olarak söylenir.