Erdvînayîyê Mezrabotanî, tarîxe de cayêko muhîm girewto. Çimkî ewilî oja de toximê civatbîyayîşî ameyo eştiş. Xora tarîx û rogêrayîşan zî na raştî de nîşanê merdimatî day. La belê verê cû wîna nêbî.
Tarîxnasan vatê, “cu û her cî ewilî girewe Grekî de dest pêkerdo.” Nê serranê peynî de vejîya orte ke cu her çî Mezrabotanî de despê kerdo. Bi taybetî zî cayê ke Kurdî tede cuwîyayê bî de dest pêkerdo. No erdivînayîyê de tarîxî de tena kurdî nêciwîyê. Oja de gelek şar û civatî de pîya ciwîyayê.
Şarê kurd zî înan ra yew o. Bawkalanê kurdan bi çanda xo ya qedîm serkeşîyê zaf çîyan kerdîbî. Û hetanê ewro zî kenê. Eynî wextî de oja sey çîyanê weş, merdim û serbûtê xirabî zî estî bî. Çunde oja de cuyêko dîyaletîke est a. Xirabî û başî sey roşn û tarî mîyanê lejî de bîyê.
Temsîlkarîyê roşnî şar kerdê. Ê xirabî zî hêzên serdest kerdê. Nê hêzên serdestî seba dewlenmendîyê xo her tim hêrişê şarî kerdîbî.
Çimkî hêzê îqtîdarî baş zananê ke civat lete bikerê se hêzê înan bîna xort bena. Bi no armancê polîtîkayê îqtîdarî ya serekê peçekerdişê cîvatî yo. Xora tarîx û mîtolojîyan de ma na raştî weş vînenê mînak; mîtolojîyê sumeran de Enkîdo û Gilgamiş estê. No mîtolojî de hêzo serdest sumer bî. Hemuerê hêzê înan de zî bawkalanê kurdan estîbî. Sumeran bi zor û oynan hêrîşê kurdan kerdbî. Şexsê yew kesî de civatî teslîm girowtê. Her çiqas na mesela mîtolojî ya zî raştîyê xo esta. Çunde hetanî seserra zî ‘ine hertim Enkîdo û Gilgamiş estîbî.
Gelo hêzê serdestî çira hin de hêrîşê Kurdan kerdê. Û bi kamcin polîtîkayan hêrîş kerdê?Polîkayo ke wextê sumeran ra dest pêkerdbî hetanî ewro zî bî şeklanî cîya-cîya dom kerdo. No semed ra min mînakê Enkîdo û Gilgamîşî da. Polîtîkayê înan a sereke wîna bi! Ê waştenê ke mîyanê şarî Kurdî de nakokî bivejyê. Dim ra zî destanê xo jûbînî bikiştenê. Çi heyf ke no polîtîkayê înan ca-ca resaybî armancê xo.

Hêzê serdetî zî veng nêvindertî
Bi taybetî zî wexto ke Kurdî bi formê eşirî ciwîyayê bî de mîyanê xo de lej kerdibî. Û nê lejan de zî gelek Kurdî ameybî kiştiş. Xora gelek kilemanê Kurdî lejê eşîran ser o yê. Nê kiliman de ma raştîyê xo vînenê. Seba çîyanê vengî / talî senî jubînan qetilkerdibî.
Tabî o game hêzê serdetî zî veng nêvindertî. Ê zî bebzînî şîyê adirî ser. Welatê Kurdan zî bîya sey kila adirî. Rayverê eşîran ê wextan kêmanîyanê xo nêdîbî. Heta ke kêmanîyê xo fam kerdê, zaf çîyê ameybî vînîkerdiş.Wextêke dim ra lejê înan kêm bî.
Hêzên serdestî zî ewnîyayê ke êdî Kurdî jûbînî nêkişenê. No ray bi polîtîkayêko cîya hêrîş kerdê. Na ray hêrîşê bawerîyê Kurdan kerdîbî. Yeno zanayîş ke şarê Kurd, hetê bawerî de civatêko heterojen ê mîyanê Kurdan de, Kurdên sunî, elewî û êzidî estê. Bi taybet wextê osmanîyan de lejê yan zî qirkerdişê dînî zedîyayêbî.
Osmanîyan paştê xo dabî Kurdê sunî û bi destê înan zî hêrîşê Kurdên êzidî û elewî kerdîbî. Raştîyê alayê Hemîdîyan verê çimanî de yo. Zafanê esîrên sunî oja de ca girewtîbî. Bi no şeklî reyna merdene kewtîbî barê Kurdan.
Hîdî-hêdî mîyanê Kurdan de zanistî zî aver şîyê. Kurdan êdî raştîyê xo fam kerdê. Xora bi vejîyayîşê PKKê ra nakokîyê bawerî mîyanê Kurdan de qedîyayêbî. Min cor de vatbî ya hêzên serdestî qet veng nêvindenê. No ray zî waştenê ke Vakûrê welatî de nakokîyê zaravayê Kurdî bivejnê.Weto ke fekê nê merdiman abîyê ewilî vatenê, “Zazakî , Kurdkî nîya. ziwanêko xoser o” Nê vatişanê xo seba letekerdişî Kurdanî vatê. Qaşo zî bi destê merdimanê zanayî! Nê zûran kerdê. Armancê înan a sereke wîna bi. Ê qet nêvaştenê şarê Dêrsim û Çewligî beşdarê Tevgera Azad bibê. Çimkî nakokîyê zarawayan pey serranê 80’an de dest pêkerdbî. Bi no armancê nê serranê peynî de dewlete zî werişte Çewlîg û Dêrsim de zaningehan kerd a. Çewlîge de qismê Kurmanckî û Zazakî cîya-cîya dayî akerdiş.
Dêrsim zî de beşê kurmanckî da akerdiş. Almanya ra çen kesê de aleyhê Kurdan de falîyet kenê dayî ardiş û bi destê înan no karo xirabe kenê. Derhekê no polîtîkaya xirabe de ziwannasê Kurdî Malmisanij wîna vano; “Tayena zî estî ke bi zanayîş wazenî dişmenîya Kurdan bikerê. Ma vajê kurmanc û kirmancan verdê pê. No warê de tayê xebatî zî est ê. Ma vajê Turk Kulturunu araştirma Enstitusu kitabê înan kirmancan ser o estî vanê kirmanc Kurdî nîyê. Eyra pey bi nameyê ‘Zaza kulturu yayinlari’ Enqere de tayê kitabî vejîyayî. Merdim gama ke bala xo dano nê kitaban fam keno ke nê rindîya kirmanc zî Kurmancan zî nêwazenê.”
Serranê 1990 de tayê vilawekan de aleyhê Kurdanê Vakûrê Kurdistanî û aleyhê PKKî de pasajî estî. Nîyetê înan sewbîna çîy o. Ê meseleyê kurmancan xo rê kenê, baxane.

Helwestêko muşterek nîşan bidê
 Ma vatişanê mamoste Malmisanij ra zî fam kenê ke armancê înan letekerdişê yewîyê Kurdanî yo. Pekî hemverê nê êrîşan de xopawitişê ma senî bibo.
Ganî sazî û komele ke seba ziwanê Kurdî xebitîyenê helwestêko muşterek nîşan bidê. Eke ma mîyanê xo de yewîyêk bivirazê se o game nê merdimî zî nêeşkenê biresê armancê xo. A dîyene ziwan tena qiseykerdiş nîyo. Ziwan eynî wexti de tarîx û çandî yo. Bi taybet ziwannasê Kurdî kurmancan ser o xebatanê xo hîna xorîn bikerê. Çimkî zaravaya kirmanckî, zaravaya tewr kan a. Eke tarîxê kirmanckî bêyro zanayîş ziwanê Kurdî zî hîna aver bişero. Heto bîn de raştîyêk esta ke dej dana zerrîyê ma. Cayêke kurmancî tede ciwîyenê sey Gimgim, Sêwreg, Dêrsim, Pîran û Çewlîg de xebatê Kurdî- Derî çinî. Ê ke estê zî ma rojname de nêvînenê. Ganî nê cayan de xebatê kirmanckî hîra bêyro kerdişî. Raşta qadroyê kirmanckî zaf tayê la belê çîyo ke nêbeno çîn o. Bes ma biwazê.

Vatişê min a peynî zî embazê ke kurmanckî nusenê ra yo. Wa ê zî êdî nuşteyanê xo bi kirmanckî binusê. Çimkî ziwanê Kurdkî tena kurmancî nîya. Ziwanê Kurdî eynî wexti de Kirmanckî, Kurmanckî, Soranî, Goranî û Hewramankî ya.


SEZAYΠ MEMΪ