KurdîDER a Çewlîgî 26’ê Nîsane roja yewşemeyî de kongreya xo ya neweyî viraşt. Kongre awanîya Exîtîm-senî ya şaxa Çewlîgî de bi beşdarîya şarî ame viraştene. Kongre de dezge û partîyan ra zaf meymanî beşdar bîy. Kongreya KurdîDER a Çewlîgî bi coş û heycan ravêra. Meymanan mîyan de, delegeyêy DTK (KKD), hevserekîy û namzetan ca girotîy.
Kongreya KurdîDER a Çewlîgî ra namzetêy HDPa Çewlîgî Hişyar Ozsoy, Serhat Gumuş, Sevgî Ogûnç, hemserekê HDPyî Başak Aydogdu û delegeyê DTKyî birêz Hilmî Ayadogdu yî qiseyê xo kerdîy. Nînan qiseyanê xo de muhîmîya ziwan û perwerdeyî ser o vateyî xo vatîy û xebatanê KurdîDERî rê serkewtîş waştîy. Bado qiseyan bi goreyê ûsilî raporê faalîyetî û aborî yê KurdîDERî ameyê wendene.
Eşkerakerdişê roporan ra pey, nê raporî day raydayîşî û qebûl bîyî. Dima hetê serekê KurdîDER a Çewlîgî Mehmet Hanefî Gurdegîrî ra derheqê taybetîya kongre û bernameyê ameyoxî ser o metnêk ame wendene. Peynîya kongre de zî beşdaran ra çend embazîy fikr û rexneyê xo ardîy ziwan û bi peşnîyazanê înan ê erjayîyan bername qedîya. Bername ra pey weçînitiş virazîya û bi zafêrîye rayenê delegeyan îdereyo newe weçînîya. Îdareyê KurdîDERî yê neweyî de şîyês embazî ca girewtî û serekê KurdîDER a Çewlîgî reyna Mehmet Hanefî Gurdegîr weçînîya.
Ziwanê zaf muhîm o
Serekê KurdîDERî Gurdegîrî despêka qisekerdişê xo de heme meymanan ra semedê ke beşdarê kongreyî bîyê ra spasîya xo ard ziwan û qal muhîmeya ziwanî kerd û vat: “Seba amayîşê şima bi nameyê KurdîDER ez şima rê sipas kena. Xozanayîş kam ca de destpêkeno? Perseka giran û muhîm a na perse. Xozanayîş bi ziwan destpêkeno. Şima zî teqdîr kenêy ke ziwanê merdimî nasnameyê merdimî yo. Coka şima nika tîya de hazir û amade yê, ez şima sey waştoxanê nasnameyê xo qebûl kena û no sebeb ra zî şima pêronan re yew bi yew sipas kena. Ziwanê merdimî, seke fikrî klasîkî qebûl kenê teyna wasitayekê tekilîyê merdimî nîyo.”
Dergeya qisekerdişê Gurdegîrî de ey ard vîr ke bi ziwanê xo cuyayiş felsefeyeke muhîm o û wina berdewamî da: “Ziwan hîşmendîyê merdimî, ziwan karakterê merdimî, ziwan felsefeyê cuya merdimî yo. Çîyo ke merdimî keno bindest an zî keno azad ziwan o. Merdimo ke ziwanê xo de serdest bo cuya xo de bi ney ziwanî beno serdest labelê wexta ke ziwanê xo de bindest bo reyna bi ey ziwanî cuya xo de zî beno bindest û esîr. Pîlanê ma yê zanayan ra Şêx Mehdî Ozsoy vano ke; ‘Xelas yew awk a.’ Ez zî tîya de vana ke; ‘Eke xelas yew awk a, na awke zî ziwanê ma ya.’ Ma ganî bizanî na awke ra mirdê xo bişimêy.”
Ziwan rastê sûîkastan ameyo
Gurdegîrî derheqê problemêy ameyê ziwanê kurdî ser de kerd û wina vat: “Îcab nêkeno ez merhaleyî giranî ke ziwanê ma kurdan ser ro vîyartî, ez yew bi yew bîyarî ziwan. Ziwanê ma bi gelek zehmetîyan û zordarîyan heta na game ameyo. Marûzê xeylek sûîkastan û sûîstîmalan mendo. La komela KurdîDER verê nê nîyetanê bêbextan de sey bendek vinderta û ziwanê ma kurdan pawita. Senî ke şima zî zanê, xebatê KurdîDER panc aşmî ra ver dest pêkerdo. Ewro elzemîya nê xebatan çend muhîma ma hîna hol vînenî. Dewlete ewro verba kurdan de fekî xo bedilnayo la aqilê xo sey verî muhefaza kerdo. Eke ma biewni suke û ziwanê suke, mekteb û zaningehan polîtîkayê dewlete hîna hol asenî. Dewlet verê bi tedayê psîkolojîk û bi metodanê îdeolojîk waşt kultur û ziwanê kurdan wedaro, ma mîyanê rastîya tirkan de bihelno.”
Polîtîka dewlete ay kerda zorî
Qala polîtîkaya dewletî zî kerd û ard vîr ke polîtîkayê dewlete ke verî ra yo şopnena ewro ay kerda rewşeke xedar û wina dewamî da qisey xo: “Ma vînenî ke dewlet nika uslubê xo bedilnayo çunke polîtîkayê înkar hinî dewlet visto zor û dewlet zî mecburî ziwanê xo bedilno. Dewlete hinî nêvana ma şima înkar kenî la qebûl zî nêkenî. Nika dewlete aîdîyetanê kurdan ser ro yew tedayî dewamnena. Înan semedo ke kurdan miyanî de polîtîkayê letekerdişî awan bikî, vanêy: ‘Kirdî zazayî yê, kurd nîyê.’ Dewlete nê polîkîkayê xo hem bi dezgeyanê xo hem zî zaningehanê sey Çewlîg û Dêrsim serî ra meşînena.”
Tesîra hêlanayişê
Berdewamî de qala berdewamîya ziwanî kerd û muhîmîya ci ard ziwan û vat: “Pergal tim nasnameyê kurdan sey dişmenî, terorîstî, cahîl û dewijî nîşan dana. Ewro tayê însananê ma rê zî bi ziwanê xo qiseykerdiş eyb û şerm o. Bi tesîrê nê polîtîkayan zî dadî û babîyî qicanê xo de kirdkî-zazakî qisey nêkenî. Eke yew ziwan hetê qican ra nêro qiseykerdiş û dewrê neslan mebo, o ziwan vîra beno. Ma vanî gereka nê polîtîkayê lîşinî, bi destê dezgeyanê ma, bi destê KurdîDER û bi destê şima îflas bikerêy û vengeyî de bişêrêy. Zey ke şima zî zanî kirdkîya-zazakîya ma sey kurmancî averşîyaya nîya. Serranê neweyanî ra nat ameya nuştene. Edebîyatê kirdkî-zazakî yê nuştekî zaf hîra û aver nîyo hîna zaf ziwanê ma qiseyan û vateyan ser o raseyo ewro. Rewşa kurmancî zazakî-kirdkî ra zaf holêr a. Çunke bi seyan serrî ra nat ameya nuştene. Şima zanê ma kirdî-zazayî tena leteyê vakurê Kurdistanî de cuwîyenî, kurmancî zî her çar leteyê Kurdistan de cuwîyenî û Kafkasya, Rusya û Rojhilatê Mîyanin de vila bîyê. Yanî vakur de qedexekedişê ziwanî ra kirdkî hîna zaf tesîr girewta. Kurmancan teberê bakurî de edebîyat û ziwanê xo de xebat kerdî û kurmancî aver berdî. Ma ganî kirdkî-zazakî ser o hîna zaf bixebitî û ziwanê xo aver biberêy.”
Kursêy Kurdî estêy
Verbê qedînayişê qisey xo de qala kursêy kurdî kerd û vat: “Şima zanî ma ewro seba kongreya xo ya neweyî ameyî pêser. Ma wazenî ê xebatî ke ma nê di serranê ameyoxanî de kenî, derheqê nînan de malumatan biderî. Gelê embazan nika komela ma de seba qican 2 kursêy ma estêy. Ma wazenî ke her çî ra ver eke şima zî hetkarî bidêrêy, na xebata xo sey karêko profesyonel bikerêy û dima zî beno ke ma yew qirêş abikerê. Reyna ma wazenî mîyanê nê di serran de, mîyanê 300 û 500 kesan kursanê xo ra mezûn bikerêy. Şima zanî seba averberdişê ziwanî huner cayêko zaf muhîm geno. Ma wazenê yew koma şanoyî vejîyo û bingeha na xebat zî dest pêkerda. Reyna ma wazênî yew koroyê muzîkî awan bikî. Nê her di xebatî zî hem seba qican hem zî seba pîlan benî. Reyna şima zanî materyalê folklorî hefizayê kolektîfê şaran î. Ma zî wazenî dew û qezayanê Çewlîgî ra bigeyrî û sanikan deyîran, çibenokan helbestan û materyalanê bînan arî bidî û dima înan sey kitabî biweşanî.”
Perwerde zaf muhîm o
Gurdegîrî qisey xo bi ney hawyaî kerd û qedîna: “Ma cor de zî behsê xebatê qican kerd la seba ma perwerdeyê qican zaf muhîm û bingehî yo. Ma wazenî mamosteyanê xo ra yew komîsyonêk awan bikerê û mataryelanê perwerdeyî ziwanê xo de dîyar bikerê. Yanî ma ganî termanê dersêy sey matematîk, fen, cografya, soyal û ê bînan ser o bixebitî û nê terman bi ziwanê xo dîyar bikî. Reyna ma seba qican û wendoxanê neyewan xebatêka alfabeyî ser o hê xebitîyenî, nêzdî ra na xebata ma zî temam bena. Musayîş û cuwîyayîşê ziwanan de cinîyî, dadîyî rolêko zaf muhîm genêy. Ma wazenî derheqê muhîmîya ziwanî de seba cenîyan kombîyayîş û panelan amede bikerêy. Gelê embazan seba nê heme xebatan ma şima ra hetkarî wazenî û seba ameyîşê şima ma zaf sipas kenê.”