Mehmet Bayrak, Kürt-Alevi çalışmalarında otorite bir araştırmacı yazar. Yeni çalışması ''Êzîdî – Kızılbaş - Yaresan Kürtler’’de resmi ideolojiler tarafından tabulaştırılan konulara eğilmiş yine. Çoğunlukla yabancı kaynaklardan çevirilerin yer aldığı çalışma, zengin bir dökümantasyon eseri olmuş. Yazar çalışmalarında, daha önce çoğu araştırmacının bilerek, bilmeyerek görmediği yüzlerce yıllık eseri Farsça, Arapça, İngilizce, Almanca, İtalyanca ve Rusça’dan, 1810 yılından başlayarak çevirip, kullanmış. Yazar Bayrak, kitaba ilişkin fikrini şöyle özetliyor; ''Dünden bugüne Türkçe yayınlarda hemen hiç birine yer verilmeyen gizli halk dini kategorisindeki Kızılbaş, Alevi, Ahlê Haq (Ali-İlahi), Kakaî ve Êzîdî öğretilerine ilişkin bu belgelerin en azından bir bölümünü, konuyla ilgili literatüre sokmayı bir araştırmacı olarak görev bildim.’’ Çok da faydalı bir ‘görevi’ ifşa etmiş yazar. Daha önceki bir kitabının da adı olan ‘Tabuları Yıkmak’ pratiğini bu kitabında da gerçekleştirmiş.
Resmi ideolojinin bakışı
John Berger, reklamcıların satmak istediği şeye bir olanak olarak çekiciliği kattıklarını söyler. Satıcı, çekicilik kattığı kendi imgesini, ötekinin ihtiyacı haline getirip sunar. Bu imgesel yaratımla da alıcıda bir gelecek tasarımı uyandırır. Toplumsal halüsinasyonlarla sonuçlanan yanıltıcı imgeleri reklamcıların yanı sıra devletler ve uzamındakiler de kullanırlar.
Osmanlı İmparatorluğu’nun mirasını reddeden Türkiye Cumhuriyeti, onun toplumsal mühendislik faaliyetlerini (örneğin Ermeni, Kürt, Süryani, Ezîdî, Alevi kıyımları) devir alıp sürdürmüştür. Bu bağlamda etnik aidiyetini ve egemen din anlayışını kurumsal PR’la (halkla ilişkiler) ötekinin ihtiyacı haline getirmiştir ki, bu süreçlerin bizzat tanığı ve mağduru da olduk.
Onun için bildiğimizi sandığımız şeylerin bazen bizi fena halde yanıltmış olduğunu ancak dönüp başka bir biçimde, başka bir backgroundla baktığımızda görebiliyoruz. O halde dönüp bakmaktan çekinmemek gerekiyor. Ölüler ülkesine götürülen sevgilisini geri almak için, tanrı Hermes’ten zar zor izin koparan Orpheus’a şart olarak ardına bakmaması istendiği halde o dönüp, dönüp bakmıştır.
Merak, insanı çoğaltan ve öldüren dürtü. Bilimin ve tarihin çekici imgesi. Türkiye’de başta Ermeniler ve Kürtler olmak üzere, Türk dışındaki etnisiteye, merak edilmesine rağmen, dönüp bakmak uzun yıllar suç sayıldı. Ama her zaman Borges’in bakma biçimini şiar edinen cesur yazarlar çıktı ve bedel ödeyerek görünmezlik perdesini araladılar. İsmail Beşikçi bu cesur yazarların en önemlisidir kuşkusuz.
Kürt ve Alevi çalışmalarında da Mehmet Bayrak, verili olguları başka biçimde görmemizi sağlayan önemli başka bir yazar oldu. Bayrak, yazdığı binlerce sayfa kitapla, resmi ideolojinin şaşı olan bakma biçimini ters yüz etti. Yazar eserlerinde, bugüne değin gerçek olarak bildiğimiz şeylere tekrar bakmamızı önerip, bilimdışı resmi kültür politikalarını deşifre ediyor.
Yeni tarihsel uğraklar
Çoğu Türkçe'ye ilk kez çevrilmiş olan Ezîdî ve Yaresan kaynakları, bugüne değin bilinen ve iddia edilen Alevi inancının köklerine dair yeni tarihsel uğraklara işaret ediyor.
Kitap; Kürt Aleviliği bağlamında Yaresan ile Êzîdîlik, Kürdistan’da gizli dinlerin batılı kaynaklardaki yeri, Batılı kaynaklarda Ahlê Haq, Kakaî ve Êzîdî Kürtler, Kürtlerde Hıristiyanlık ve Kürtlerde Batınilik ve Tasavvuf gibi ana başlıklardan oluşuyor.
Mehmet Bayrak kitapta, belgelerin ışığında Aleviliğin bir Ari inancı mı, yoksa Şamanizm kökenli bir ‘Göçebe Türkmen’ inancı mı olduğunu irdeliyor. Aleviliğin Müslümanlık, hatta ‘Hakiki Müslümanlık’la olan ilişkisinin boyutlarını farklı görüşte araştırmacı-yazarın makalelerine yer verip, anlamaya çalışıyor ve ‘Alevilik İslam dışı bir inanış mı?’ gibi yakıcı sorulara da cevap arıyor.
Osmanlı’dan Türkiye Cumhuriyeti’ne aktarılan Alevi-Kızılbaş alerjisinin tarihsel kökenlerine eğilen Bayrak, küçük halkalar halinde başladığı çalışmalarından kocaman bir külliyat oluşturmuş.
İttihad ve Terakki’nin yarattığı Türkçü fırtınanın dindirildiği bu zamanda, etnik ve kültürel yaraların sarılması için Êzîdî – Kızılbaş – Yaresan Kürtler, Belgelerle Kürdistan’da Gizli Dinler kitabı yararlanacağımız önemli bir kaynak.
Türkiye Cumhuriyeti’yle eşbaşlı ilerleyen Kürt ulusal sorununun çözümü için bilgi ve belgeye ihtiyaç duyulduğu bu süreçte, tarihi, doğru ve nesnel okumak için Mehmet Bayrak’ın kitapları kıymetli referanslar olarak önümüzde duruyor.
ÊZÎDÎ – YARESAN- KIZILBAŞ KÜRTLER;
Belgelerle Kürdistan’da Gizli Dinler/ Mehmet Bayrak
Özge Yayınları, Ankara, 2014
NESİMİ ADAY