• Araştırmalar, bu kararların çoğu zaman hastalıklardan doğrudan etkilenen toplumların ihtiyaçlarına göre değil, ekonomik ve bilimsel kaynakları elinde bulunduran ülkelerin önceliklerine göre şekillendiğini gösteriyor.

DERSİM DAĞDEVİREN

Araştırma kaynaklarının dağılımı da hangi hastalıkların öncelikli görüldüğünü gösteriyor. DSÖ’nün verilerine göre 2024 yılında ihmal edilen hastalıklara yönelik araştırma ve geliştirme yatırımları yaklaşık 4,31 milyar ABD dolarına ulaştı. Bu kaynakların yüzde 65’inden fazlası HIV/AIDS, tüberküloz ve sıtmaya ayrıldı. Diğer hastalıklar ise çok daha sınırlı kaynaklarla yetinmek zorunda kaldı. 

Burada önemli olan HIV/AIDS, tüberküloz veya sıtma araştırmalarına fazla kaynak ayrılması değildir. Asıl sorun, diğer hastalıkların yeterince araştırılmaması ve bazı toplulukların sağlık ihtiyaçlarının görünmez kalmasıdır. Ayrıca DSÖ, bu verilerin eksik olabileceği ve gerçek yatırımları olduğundan düşük gösterebileceği konusunda uyarıyor.

Küresel eşitsizlik yalnızca araştırma bütçelerinde değil, bilimsel üretim kapasitesinde de kendisini gösteriyor. DSÖ’nün Küresel Sağlık Araştırmaları Gözlemevi verilerine göre yüksek gelirli ülkelerdeki sağlık araştırmacılarının sayısı, düşük gelirli ülkelerdekinden 59 kat daha fazla. Büyük uluslararası fon sağlayıcıların araştırma desteklerinin yalnızca yüzde 0,2’si düşük gelirli ülkelerdeki kurumlara aktarılıyor.

Bu durum, hangi hastalıkların araştırılacağına ilişkin kararların çoğu zaman hastalıklardan doğrudan etkilenen toplumların ihtiyaçlarına göre değil, ekonomik ve bilimsel kaynakları elinde bulunduran ülkelerin önceliklerine göre şekillendiğini gösteriyor.

Elbette – aslında maalesef – özel sektörün araştırmalardaki rolü önemlidir. Bilimsel çalışmaların yürütülmesi için sermaye, teknoloji ve uzmanlık gereklidir. Ancak insan hayatını doğrudan ilgilendiren araştırmaların yalnızca kâr beklentisine bırakılması kabul edilemez. Özellikle nadir ve ihmal edilen hastalıklar için kamu kaynaklarıyla desteklenen uzun vadeli araştırma programlarına ihtiyaç vardır.

Bu nedenle hükümetler ve kamu kurumları, araştırma önceliklerini ekonomik kazançtan çok toplumsal sağlık ihtiyacına göre belirlemelidir. Uluslararası işbirliği güçlendirilmeli, hastalar ve bilim insanları karar süreçlerine daha fazla katılmalı, kamu kaynaklarıyla geliştirilen ilaçların erişilebilir ve karşılanabilir fiyatlarla sunulması güvence altına alınmalıdır.

Çünkü bir ilacın geliştirilmiş olması tek başına yeterli değildir. O ilaca ihtiyaç duyan insanlar ekonomik nedenlerle tedaviye ulaşamıyorsa, tıbbi ilerlemenin toplumsal anlamı da sınırlı kalır.

Asıl sorulması gereken yalnızca hangi hastalığın bilimsel açıdan araştırılmaya değer olduğu değildir. Aynı zamanda nerede daha fazla acı yaşandığı, hangi hastalıkların tedavisiz kaldığı ve hangi araştırmaların bugüne kadar görmezden gelinen insanların yaşamını değiştirebileceğidir.

Sağlık bir insan hakkıdır. Tıbbi ilerlemeden yararlanma hakkı da insanların gelirine, yaşadığı coğrafyaya veya sahip olduğu hastalığın kaç kişiyi etkilediğine bağlı olmamalıdır. İnsan hayatının değeri, hastalığın ekonomik getirisinden çok daha büyük olmalıdır.