Çoğu Batılı seyyah, 15. yüzyıl başından 19. yüzyıl sonuna kadar geçen uzun dönemde, Mezopotamya ve Anadolu coğrafyasını gezerek çok değerli yazılı kaynaklar ve çizimler bıraktı. Şimdiye kadar kitap ve yazı boyutunda yaklaşık 250 isme ulaştım ve inanıyorum ki, bu sayı daha da çoğalacaktır.
Osmanlı ülkesini gezen Avrupalı seyyahlar konusunda çeşitli kitap ve albüm çalışmaları yapan Necdet Sakaoğlu, “Anadolu Yollarının Batılı Yolcuları/ Osmanlı Ülkesinde Batılı Seyyahlar” konulu bir araştırma yazısında (NTV Tarih, 52/2018) şöyle diyor: “Avrupa’dan Türkiye topraklarına gelen Batılı seyyahlar, 15. yüzyıl başından 19. yüzyıl sonuna kadar geçen uzun dönemde, Anadolu coğrafyası ve insanları üzerine çok değerli yazılı kaynaklar ve çizimler bıraktı. Yeryüzünün adımlarla, binek hayvanlarıyla en çok çiğnenen toprakları Anadolu’dan aktarılan bu ilk elden bilgileri içeren eserler, büyük bir kütüphaneyi dolduracak bir kültür birikimi oluşturdu”.
Kuşkusuz, buradaki belirleme salt Anadolu için değil; Kürtler’in yaşadığı ana coğrafyalar olarak Kürdistan ve Kuzey Mezopotamya için de geçerliydi. Zaten, gerek İpek Yolu’nun gerekse Ortadoğu’nun geçiş güzergahı üzerinde bulunan bu topraklar aşılmadan menzile ulaşmak da mümkün değildi. İşin ilginç yanı, 16. yüzyılda Seydi Ali Reis (eseri Mir’at-ı Memâlik), aynı yüzyılda Matrakçı Nasuh (eseri Beyân-ı Menâzil-i Sefer-i Irakeyn-i Sultan Süleyman) ve 17. yüzyılda yaşamış Evliya Çelebi (eseri Tarih-i Evliya/ Evliya Çelebi Seyahatnâmesi) gibi birkaç Osmanlı aydını dışında kimse bu tür çalışmalara girişmezken; Batı’dan değil yüzlerce, belki binlerce kişi bu yolda eserler üretmiş ve kimi zaman yeterince objektif olmasalar bile çoğu kez verdikleri objektif ve düzenli bilgilerle tarihimizi daha iyi kavramamıza yardımcı olmuşlardır.
Sakaoğlu, Batılı gezginlerin bu meşakkatlı yolculuğu konusunda şu tespiti yapıyor:
“Ülkesinde tehlikelerden uzak gönenç içinde hayat sürerken, yaşamın dayattığı zorunlu seyahatlerle değil de başka ülkeleri görmek, keşifler- araştırmalar yapmak için yollara düşen, aylarca hatta yıllarca yol kateden, tehlikeleri göze alan kimileri, memleketine dönemeden ölen insanların serüvenlerini, bugün kitaplarda, ansiklopedilerde buluyoruz. Hommaire de Hell’in, arkadaşı ressam Jules Laurens’le çıktığı uzun Doğu seyahatinde, Türkiye kolaçanından sonra İran’da iken henüz 35 yaşında ölümü (1848) bir örnektir.” (Agy)
Hemen belirtelim ki, burada adı geçen iki Fransız gezgin, Kürt ve Kürdistan görsel tarihi açısından son derece önemli figürlerdir ve başlıbaşına birer inceleme konusudur. Bu iki gezgin ve ressamın, özellikle Fransız seyahat dergisi Le Tour du Monde’da ve bilhassa Illustration Journal Universal’da yayımladıkları yazı ve gravürler birer şaheser niteliğindedir...
Konunun bilincinde olan Batı dünyası, daha 19. yüzyıldan başlayarak “Voyage en Perse, Feit Dans les Annees 1807, 1808 et 1809, en Traversant La Natolie et la Mesopotamie” (Paris-1819); “Bibliotheque Universelle des Voyages” (Geneve- 1970) veya “Türkei/ Streifzüge im Osmanischen Reise nach Reiseberichter der 18 und 19. Jahrhunderts” (18 ve 19. Yüzyıllarda Osmanlı İmparatorluğu Seyahat Belgelerine Bakış/ Darmstadt, 1990) türünden birçok bibliyografik eser yayımlamışken; Türkiye’de şimdilik en derli toplu tek çalışma Stephane Yerasimos’un 14-16. Yüzyıl Seyahatnemelerini içeren “Les Voyageurs dans l’Empire Ottoman siecles” adlı çalışmasıdır.
Sovyetler Birliği’nden Kürdolog Musaelyan’ın “Kürdoloji Yayınları Bibliyografyası” (Moskova- 1963) gibi genel çalışmaları bulunmakla birlikte, bildiğimiz kadarıyla Kürdistan’a ilişkin Batılı Seyahatnameler üzerinde ilk duran ve çalışmasını 1973’te İsviçre’de Fransızca olarak yayımlayan kişi Prof. Dr. İsmet Şerif Vanlı olur. Daha sonra, Türkçe olarak da yayımlanan küçük oylumlu kitapta, 20 dolayında Batılı gezginin adı verilir ancak sadece 8 gezginin seyahatnameleri tanıtılır. Oysa, özellikle 2002’de yayımladığım “Gravürlerle Kürtler/ Bı Gravûran Kurd” ve 2007’de yayımladığım “Osmanlı’da Kürt Kadını/ Jinên Kurd Di Serdema Osmanî De” konulu iki albüm çalışması dolayısıyla kitap ve yazı boyutunda yaklaşık 250 isme ulaştım ve inanıyorum ki, bu sayı daha da çoğalacaktır.
Şimdilik, bunların ayrıntılı tanıtımına girmeden isim bazında ve mümkün olduğunca kronolojik olarak bu isimleri aktarmakla yetiniyorum. Burada verdiğimiz döküm bile, Kürt ve Kürdistan’ın görsel tarihi başka bir deyişle “Kürdistan’da Seyyahların Ayak İzleri” konusunda bir fikir verecektir.
KİTAPLAR
1- Ksenophon/ Xsenefon (MÖ. 5. Yüzyıl)
2- Herodot (MÖ. 460- 300)
3- Strabon (MÖ. 58’de doğdu)
4- Yakut El- Hamevi (Öl. 897)
5- Taberi (Öl. 903)
6- Mesudi (956)
7- Nâsır-ı Hüsrev (1088)
8- İbn Haldun (1162)
9- İbnü’l- Esir (1231)
10- İbn Bibi (1280)
11- Marco Polo (Öl. 1324)
12- İbn-i Batuta (Öl. 1369)
13- Albert Dürer (1471- 1528)
14- Hans Dernschwam (1494- 1568)
15- Busbeck (1562)
16- Sir E.D. Ross- E. Power
17- Nicolas de Nicolay
18- Salomon Schweiger
19- Polonyalı Simeon
20- Ehmedê Xanî
21- Jean de Thevenot
22- Rycaut (Riko)
23- Tavernier
24- Thomas von Wiering
25- Eberhard W. Happel
26- Evliya Çelebi
27- Kâtip Çelebi
28- Paul Lucas
29- Lady Mary Montegu
30- Tournefort
31- Carsten Niebuhr
32- Sir Robert Ker Porter
33- Karl Ritter
34- C. W. Lüdeke
35- Volney
36- William Wittman
37- G.A. Olivier
38- D’ohsson
39- C. H. Wheeler
40- P. M. Guiseppte Campanile
41- Jacques Morier
42- John Macdonald Kinneir
43- Alexander Orlowski
44- Jaubert
45- Gaspard Drouville
46- J. F. Von Vussenberg
47- J.S. Buckingham
48- James Baillie Fraser
49- R. R. Madden
50- Ludovic de Contenson
51- Friedrich Parrot
52- Joseph Hammer
53- Claudius James Rich
54- Puşkin
55- J. Shiel
56- H. C. Rawlinson
57- W. J. Hamilton
58- M. Jean Marie Choppin
59- Eugene Bore
60- Babtistin Poujoulat
61- C. Texier
62- Friedrich Edward Schulz
63- E. Rödiger ve A. F. Pott
64- Horatio Southhgate
65- Helmuth von Moltke
66- J. B. Eyries
67- W. F. Ainsworth
68- Richard Gibbons
69- J. B. Adger
70- Glascott
71- H. Suter
72- Georg Fowler
73- Jean- Henri Ubicini
74- X. Hommaire de Hell
75- Gerard de Nerval
76- Ida Pfeiffer
77- Colonel Chesney
78- Azariah Smith
79- Jules Laurens
80- Justin Perkins
81- Morits Wagner
82- Austen Henry Layard
83- Dr. H. Kieppert
84- Robert Curzon
85- Heinrich Petermann
86- Lady Sheil
87- H. Lamarche
88- Peter Lerch
89- C. Sandreczki
90- M. La Princesse Belgiojoso
91- Dr. O. Blau
92- M. Alexandre Jaba
93- Derviş Paşa/ Seyahatnâme-i Hudud
94- Jules Verne
95- Emile Duhousset (Fransız)
96- M. Victor Langlois
97- Arminius Vambery
98- Andreas David Mordtmann
99- G. F. Ch. Pauli
100- Louis Figuier
101- P. Von Tschichatscheff
102- Dr. T. Kotschy
103- Saint- Martin
104- Dr. A. Schlafli
105- Georges Perrot
106- Prince Gagarine
107- J. G. Taylor
108- Dr. Jacob Edward Polak
109- M. Henri Blocqueville
110- M. Guillaume Lejean
111- Edmondo de Amicis
112- Frederick Millingen
113- Arthur T. Cunynghame
114- Henry van Lennep
115- Osman Hamdi Bey
116- Schliemann
117- Dr. G. Radde/ Dr. G. Sivers
118- Colonel C. M. MacRegor
119- L. A. Nijeholt
120- A. F. Von Schweiger- Lerchenfeld
121- M. Theophile Deyrolle
122- F. Burnaby
123- Helle von Samo
124- Karl Sester
125- Karl Humann
126- Otto Puchstein
127- Robert Koldewey
128- Grattan Geary
129- Hellwald/ L. C. Beck
130- G. Pauli
131- E.J. Davis
132- James Creagh
133- Henry Fanshawe Tozer
134- Mrs. Scott- Stevenson
135- Dr. Franz Kaufen
136- Dr. Eduard Sachau
137- Dieulasan
138- N. V. Seitlitz
139- Elisee Reclus
140- Dr. Selissejew
141- Eugen Prym/ Albert Socin
142- Şemseddin Sami
143- James Theodore Bent
144- Henry Binder
145- Dr. Felix Ritter von Luschan
146- J. De Morgan
147- Henry C. Barkley
148- Mrs. Bishop (İsabella L. Bird)
149- M. Joaichim Menant
150- Vital Cuinet
151- L. C. De Cholet
152- Karl May
153- D. G. Hogarth
154- D. Butyka (Butiyca)
155- Ernest Chantre
156- Madame B. Chantre
157- M. F. Von Oppenheim
158- Dr. Waldemar Beld
159- Dr. Edmund Naumann
160- Francis Edward Clark
161- Charles Wilson
162- Eduard Nolde
163- Golmar Freiherr Golz
164- Friedrich Sarre
165- Dr. William Mitchell Ramsay
166- Dr. Eduard Glaser
167- Dr. Müller Simonis
168- Dr. Th. Nöldeke
169- Oberhumer Zimmerer
170- Richard Herrmann
171- H. F. B. Lynch
172- Dr. Franz Schaffer
173- Carl Seher
174- M. S. Woronzow
175- Maria Anholm
176- Friedrich Delitzsch
177- Markus Daniele
178- Paul Rohrbach
179- Mark Sykes
180- C. Von Hahn
181- P. H. H. Massy
182- Oskar Mann
183- Dr. Volland
184- Noel Dolens
185- Eugene Aubin
186- Dr. Hugo Grothe
187- C. F. Lehmann- Haupt
188- Dr. Georg Buschan
189- Bertram Dickson
190- Gertrude Lowthian Bell
191- F. G. Aflalo
192- Ernst Klotz
193- Dr. Handel- Mazzetti
194- Henry Riggs
195- Paul Willi Bierbaum
196- Max Freiherrn von Oppenheim
197- Eberhard- Joachim Graf von Westarp
198- Walter Bachmann
199- F.N. Heazell/ Mrs. Margoliouth
200- Ewald Banse
201- Dr. Lamec Saad
202- L. Molyneux- Seel
203- Max Kirsch
204- Arnold T. Wilson
205- W. A. Wigram/ Edgar T. A. Wigram
206- Dr. Wilhelm Bachmann
207- W. Hinrichs
208- Dr. Fritz Regel
209- D. C. Imhoff
210- Dr. Richard Leonhard
211- Franz Karl Endres
212- Dr. Samuel Guyer
213- Dr. Sven von Hedin
214- Dr. Walter Philipp Schulz
215- G. E. Hubbard
216- W. J. Childs
217- Kenneth Mason
218- Dr. Alfred Philippson
219- W. C. Noel
220- L. E. Högberg
221- Dr. Hans Fischer
222- Musa Kâzım Paşozâde
223- William R. Hay
224- D. W. Bever/ Dr. Rudolf
Berliner
225- A. Rawlinson
226- Dr. Ulbert Wirth
227- Harry Charles Luke
228- Ely Bannister Soane
229- Ernst Klippel
230- Mar Kirsch
231- Melville Chater
232- Jean- Richard Bloch
233- R. H. W. Empson
234- Fehertajy Tibor (Macar)
235- Rosita Forbes
236- A. M. Hamilton
237- Gottfried J. Müller
238- Pierre Rondot
239- Dr. Hans Bobek
240- Albert- Luis Gabriel
241- François Balsan
242- Jordan Bell/ Gregory Scarborough
243- C. J. Edmonds
244- Karl Friedrich Dörner
245- Herbert Louis
246- George Percy Badger