Binê bingeçekuya perwerdeyî de mordem taybetîye mekteban û domananê qijan fam keno. Lê raştîye de perwerde tenya meselaya domananê qijan nîya. Perwerde binge de domananê qijan, lê pîlan û şarî kî gêno xo mîyan. Yanê tawo ke mordem perwerdeyî ra qesê keno, o taw hem perwerdeyê domananê qijan, hem perwerdeyê kesanê pîlan, hem kî perwerdeyê şarî pêro pîya ano re zon.

Seke zanîno, serê herdan de kes û şarê ke her het ra ravê şîyê, perwerdeyêde rind ra derbaz bîyê û bi nê ravê şîyayişê xo xizmeta kesan ya kî şarê xo kerda.

Tawo ke mordem dîroke de nîya dano, eşkera vîneno, ke kesanê ke bî zanayişî/îlîmî şîyayişê dinya vurno, kesanê ke fikir û felsefeyê neweyî ardê serê herdan, kesê ke însanan re bîye rayber pêro perwerdeyê de bingeyî û rindî ra derbaz bîyê.

Perwerdeyê ju domanî de, ya kî mordemî de rolê malbata dê, derûdorê dê, ya kî qebîla û aşîra dê bê guman est o. Eke malbate, derûdor, qebîla qij û feqîr, bê qewete û îqtîdar bê, şert perwedeyî benê giran û îmkanê perwerdeyî kî benê şenik. 


Perwerde bîyo parçeyêde karê dewlete

Bi ava kerdena dewletan, qij girs ferq nêkeno, perwerde bîyo parçeyêde karê dewlete. Seke ma dîroke de kî vînenîme, dewletanê ke karê xo yê perwerdeyî rind kerdo, sere de kî hetê leşkerîye de, şîkîyê hukumê xo bikerê hîra, şîkîyê şaranê xo rê şertanê cuyene yê rindan biyarê ca.

Dîroke de na derheq de xêlê mîsalî est ê. Lê kaleka mîsanlanê bînanê de mîsalo tewr balkêş Împaratorîya Japonya wa.

Japonya duştê mudahaleyanê qewetanê Ewropa de destpêkê sedsera 17îne de falîyetê mîsyoneranê mesîhîyan kerd qedexe û hetanî mîyanê sedsera 19îne Ewropayijan de tekîlîyê xo zaf kerdî kêm. Lê tawo ke Amerîka bi polîtîkaya xo ya “gemîyanê bi topan” Japonya arde re çok, ke wa Japonya seba qewetanê împeryalîstan yê rojavanî lîmananê xo bikero ra, Japonya ancîya kewte taloke, ke şopena bikuyo binê bandora Ewropayijan. 


Demê ‘Restorasîyonê Meîjî’

Sera 1876 de bi rijnayena dîktatorîya leşkerîye, demo ke zê Restorasîyonê Meîjî êno naskerde, dest kerd ci. Polîtîkaya no demî a bîye, ke Rojavanijî hetê marîyalî de zaf bi qewet ê. Lê mordem şîkîno tenya bi çekanê înan bidêro qewetanê împeryalîstan ro. Na polîtîka kî teknîkê, zanayene, îlîm û kulturê rojavanijanî musayene kerde vazîfeyêde, karêde şarkî.

Tawo ke Çînî –zê Împaratorîya Osmanijan- bi zorê Ewropayijan demê feodalîzmî ra derbazê demê moderî bibo de, Rojavanijî qij û nizm dîyêne û bi naye kî binê bandora kaos û anarşî de bîyêne goga kayê qewetanê împeryalîstan. Gere Japonya seba ke taybetîyanê xo yê şarkîyan bişevekno, zaf rew raya rojavanij bîyene girewte. Her beşo ke Rojavan tede hukum rameno, gere dê ra bêro musayene.

No demê xo modernîze kerdene tasîrê xo yo girs zonê Japonkî ser ro kî kerd. Hetanî Restorasîyonê Meîjî Japonkî zonêde cematêde feodal û hîyerarşîk bî. Xiznaya çekuyanê Japonkî nêzdîye nêmeyî ra zêderî Çin ra bîye. Demê îzolasîyonî de sedseranê 17 û 19îne de Japonya tenya Holland de têkîlîyê tîcaretî ava kerdî bî û bi naye kî Hollandkî ra çekuye dênî girewtî. Lê demê Meîjî de hurêndîya çekuyanê Hollandkî çekuyanê Îngilizkî girewt. Japonkî de seba xêlê çîyanê ke sîvîlîzasîyonê rojavanî de rolêde girs kay kerdenê, çekuyî çînê bî. 


Îngilizkî dinya de hukum ramena

No derheq de zonzanayoxê Japonan Morî Arînorî (1847-18899) sera 1873 de derheqê zonê Japonkî de zonzanayox William D. Whitney yî re, Amerîkanij-Yale de, nîya nivisneno:

“Bê hetkarîya Çînkî zonê ma seba qet ju armancê komunîkasîyonî nîyamêne musnayene ya kî gurênayene. No feqîrîya dê nîşan dano. Ravê şîyena sîvîlîzasîyonî Japonya de rest zerya bela şarî. Zonê Îngilizkî yo ke dewamê nê sîvîlîzasîyonî yo, hem gurênayena Çînkî hem kî Japonkî kerde binê bandora xo. Qeweta komersîyela (bazirganîya) şarê Îngilizkî qesêkerdoxî, ewro ra Dinya de hukum ramena, zanayişê cuyena komersîyele û edetanê xo musnena şarê ma. Seba naye kî hewceyê zonê Îngilizkî musayene seba ma ra bîya elzem. No mîyanê şaran de seba xoserbîyayişê ma ju girêdayox o. Nê şertan de zonê mano feqîro ke xêca dorawa ma cayêde bîn de nêno qesê kerdene, nêşîkîno duştê bandora Îngilizkî de bivejîyo. Xora welat de cayê xo girewtena qeweta helm û elektîrîkî ra dime, na qet mumkun nîya. Şarê mano întelîgent û vêşanê musayene wo ke wazeno bingeyê raştîya xiznaya zanayişê rojavanî, huner û dînî fam bikero, nêşîkîno naye bi komunîkasîyonmedyumêde qels û nebawerî bikero.

Qanunê dewlete qet rojê nêşîkînê bi zonê Japonkî bêrê nivisnayene. Sebebî pêro seba terk kerdena dê qesê kenê.”  (Florian Coulmas, Staat und Spraçe). 


Gelo halê ma senên o?

Çike bi transferê teknolojîyo ke hetê Ewopayijan û Amerîkanijan ra amêne viraştene, bi musayena kultur û hunerê Ewropa û bi sazîyanê dewlete yê ke angorê sazîyanê Eworpa amê ava kerdene, îhtîyacîya termînolojîyêde girsî vete meydan. No kî sedsera 20îne de seba şaranê ke pê de mendê, bî sebebê teknîk, îlîm û îdare kerdene de ravêr berdena zonê xo.

Bi na raya raşte, bi metodanê modernan û bi plananê ke rind amê fikirîyene Japonya her het de: Zon, perwerde, teknolojî, îlîm de bîye dewletêde moderne û şarê Japonya kî bî şarêde wayirê perwerdeyêde bingeyîn û serkewteyî.

Ma gelo halê ma senên o? Ez qet derg mekerî. Ma tenya Japonya biyarîme çimanê xo ver û tey kî Başurê welatî de nîyadîme! Wa her kes xo ra biperso. Gelo se aseno?