Belge, fotograf û lorikê (zêmar) ke serranê 1937 û 38î de ameybî cuyayîş, bîyî kîtab. Vateyo verên yê kîtabî zî hetê edebîyatkaro namdar Vedat Turkalî ke çend rojî verê merdîbî, nuşto. Kîtab kurdkî, îngîlîzkî û tirkî pêro pîya hîrê ziwanan de ameyo weşênayîş.

Seba ke çîyê ke Dêrsim de ameyî cuyayîşî reyde têrî nêmayo mendiş, dejî nêtefîyayî û heme wijdanan de ca nêgirewtî. Her çiqas ke hende xebatê têrîyî ameyî kerdiş zî, zafaneya kesan nê dejan hîs nêkenî û Dêrsim nê semedî ra merkezê vîrêka dejin o. Zaf cigêrayox, akademîsyen, unîversîte û enstîtu seba ke vengê Dêrsimî bidî eşnawitiş xebetyenî û xelq kenî.

Çendêk ra ver derheqê Dêrsimî de yew xebata erjîyaye virazîya. Nîlufere Saltike û Cemal Taşî badê xebatêk derg ya arşîvî, bi nameyê ‘38 Tertele û Bi Ziwanê Lorikan Dêrsim’ yew kîtab û 3 CDyî weşênayî. Kîtab lorik, fotograf û belgeyê ke serranê 1937 û 38î de ameyî cuyayîş mîyanê xo de hewêneno. Saltike û Taşî nînan 3 CD û yew kîtab de kom kerdî.

Vedat Turkalîyî vateyo verênî yê kîtabî nuşto

3 CD û kîtabo ke 500 rîpelan ra pê yeno hetê Z Yapimî ra ameyo weşênayîş. Vateyo verênî yê kîtabî hetê Vedat Turkalîyî nuşto û kîtab kurdî, îngîlîzkî û tirkî bi hîrê ziwanan de weşênîyayo. Fikrê xebate aydê Saltike ya. 

Nîlufer Saltike derheqê xebate de vist vîrî ke na xebate badê xebatê 4 serran kirişîyayo CD û kîtabî û va: “Na xebate peynîya 25 serran de fotograf û belgeyê ke kom bîyî, ser o vejîyaya werte. Fotograf û belgeyî arşîvê Hasan Saltikî ra, lorikî zî muzîk û tarîxo biveng ke Cemal Taşî serranê 80î ra nata kom keno, înan ra pê yeno. Ma waşt xebata warî bikerî û lorikî vengê ke zerrîya merdiman ra qerifîyenî û yenî.”

Ma tarîxo biveng qeyd kerd

Saltike dewamê qiseyanê xo de va ‘ma xebate bi hîrê ziwanan kerda’ û wina dewam kerd: “Wa bibo çime. Ma tarîxo biveng qeyd kerd. Ma waşt ke wa bireso wendoxan. Ma waşt tarîyîya 38î rê bibî roşnîye. Heta ke ma dest ra ame ma hewayo objektîf têgêrayî. Reyna ma waşt ke çîyê ke Dêrsim de qewimîyayî, biresnî şarî. Seba ke nêro vîrakerdiş, seba ke yewna rey nêbo ma xebatêk winasî viraşt.”

Cinîyê ke kaşî ra xo eştî war, cinîyê ke domanê xo fetisnayî

Saltike bal ant manaya lorikan û wina domna: “Lorikan de dîyar beno ke cinîyî seba ke nêkewî destê dişmenî o kaşî ra erzenî war. Cinîyî herinda ke bikewî destê dişmenî, mergî tercîh kenî. Çîyo ke merdim bivajo, çin o. Reyna cinîyê ke domanê xo fetisnenî. Ti kes nêşkeno vajo Dêrsim de qetlîyam nêbîyo.” 


Dêrsim sey tehdît yeno vînayîş 

Cemal Taşo ke Dêrsimî ra koçê rojawanî keno û 20 serrî ra dima agêreno, nêşkeno kirmanckîye qisey bikero, çîyê ke cuyayî seba ci benî binge û dest pê cigêrayîşî keno.

Dewamê ci ma fekê Taşî ra goşdarî bikerî: “Rojêk ez ewnîyaya ke mîyanê herre de yew çîk esto û o çîk ameyo nimitiş û her kes zî nêyî ra razî yo. Bi seran mi rê bî dert. Dima ra mi bi nê ziwan, tarîx û dejan û seba ke nînan bivejan orte, her tim mi hewl da ke bi ziwanê xo qisey bikera û binusa.

Wexto ke mi dest pêkerd, malzeme tena extîyaranê ma de estbî. Mi dest bi goşdarîkerdişê hîkayeyanê extîyaran kerd. Hîkayeyanê înan de 38 sey mîladêk o. Extîyarî hîkayeyan hewayo raşt vatênê. Yanî hîkaye de kam qehreman o, kam mexdûr o heme ameyêne ziwan. Yê ke tarîxê înan yê nuştekî aver nêşîyo, înan de tarîxê biveng zaf hêzin beno. Ma vajî yew şaîr derheqê hedîseyêk de yew vatiş vato, şar zî nê vatişî ser o vêşî kerdo û bi no hewa o vatiş bîyo lorik.”

Biplan qetlîyamî yenî viraştiş

Taşî dewamê qiseykerdişê xo de va Dêrsim awanbîyayîşê komare ra nata sey tehdît yeno vînayîş û wina domna: “Seba ke şerî ameybî vejîyayîş, vera Dêrsimî de demêko derge operasyon nîno kerdiş. Dima ra çarçeweya programêk de hereketê qetlîyamî yeno viraştiş. Wa kerdoxê qetlîyamî bêrî îsbat bikerî ke qetlîyam nêkerdî.”


 NAVENDÊ XEBERAN