Dengbêj, kilmvateyê çekuyane deng û bejê wo. Dengbêj î, mavêne dem ê vîyartî û nika yî de pirdê kultirê ma yê. Ê, edebîyat o vatîş ê ma de, hafiza ma yê. Bi sedseran o ke kultir û ziwan/zonê ma, bine bandorîya hukimdaran der o û qedexê wo. Seba ke kultir ê ma wa pê vindî mêbone, ma kurdan xêlî mûcadele kerde û xelî bedel î dayî. Bi raştî, kultirê ma wo ke binê zulm ê asîmîlasyonî de heyanî ewro xo pavito û ama, derheqê de saya dengbêjan ra wo. Înan, na derheq de rolê de girs/d kaykerdo. Bi kilmek î, kultirê ma de mîsyone dengbêjan, hem tarîxî yo hem kî fîrazî yo.
Dengbêjîtîne de, felsefe esta, cuyê esto, tîyatro esto, eşq esto, xowerdayîş û hewar esto. Dengbêj î kilamane xo de, tîmûtîm newalan, koyan, bajar-şeheran û dewan ra g/cerêne. Ge bêne perperik vilîkan ser a, kemer û daran ser a nane ro, ge kaş û verkaşan ra zê qertalê de xeşîm firdane, ge bêne maşiq ê jû dîlberê û endamê ayê ser a zê qumaşê de qutnî rêqesîne, ge bêne şanê, pulik û biskanê ci şane kêne, ge-ge kî, ya xeyale domanê sewî û bêkesî de bene omid, ya kî destê jû egîd î de benê şimşêr û verba zordar an de herb kêne.
Çi hêf ke, gorê ver î dengbêj î rojê bi rojê bêne şenik. Lê, tayê dengbêj ê ma xoverdane kê wa pê denbêjîtîne mêmirone. Ê kesan ra jû yî kî Weysel Baran o. Seba şima wendoxan ê rojnamê Ozgur Polîtîka rê bîme meymanê Weysel î, dengbêj û dengbêjîtîne ser a têy qese kerd.
Ma bi xêr dî Weysel, ti şîkîna xo seba wendoxanê rojnamê Ozgur Polîtîka rê bidêne naskerdêne/şînaskerdêne. Weysel Baran kam o û kotî ra wo?
Xêr mîyan de be kêk Îbrahîm, ez dewa Gimgim î xelêfa ra mezra çê/keyê Alê cibîra wo. Ez ser a 1974 de dewa xo de amo dinya û heyanî ke ez kewtone 19. Seran, mi cuyê xo dewê de ramit. Seba ke malbat a mi Almanya der a, ez î kî ser a 1999 de amone Almanya û a rojê ra nat cuyê xo şeherê Berlîn de ramêna.
Bira Weysel, çi ra to dengbêjîtîne tercîh kerde, gelo eşqê dengbêjîtîne zerîya to de senî/se zîl da û to çinayî ra, ya kî kamî ra feyz guret?
Zerîya ma kî zê welatê ma parçe wa. Hesîrîya ma rê, parçe û pirtlebîyîna ma sebeb ra goşê peruyînê şaran ker û lalê, çimê xo korê. Kes nê ma heşnêno, nê kî vînêno. Na bêwayîr î yê, na bêkesîyê û mixenetîne kî jan dana astikanê ma. Seba na bêvengîyê û korbîyayîşî ye de ecdadê ma îsyan kerdo, derd û qotikê xo bi kilaman ardê ra zon. Dewrê ma de kî çîyê nevirîya, nika kî ma îsyan derîme, ayê ra derd û qotikan ê xo bi kilaman anîme ra zon. Dewê de Apêne mi Qemer ê Zerê û Usuvê Zerê dormê Gimgimî de dengbêjê meşur bî. Şandanan de ma bi dewijanê xo dormê înan de amêne pêser û Înan kî ma rê kilam î vatêne. Ez zaf bine tesîrê apane xo de mendîbî, roj bi roj sewda dengbêjîtîne zerîya mi de zîl da. Pey co kî dengbêj Şakîro û ê bînan balê mi ant bî û mi ê teqîb kerdî.
Gorê ver î, dengbêj î bîyê şenik, sebebê xo çiko. Gelo, dengbêjîtîne bena vîndî?
Bi raştî sebebê xo zaf ê. Zê ke ti kî zanêna binge dengbêjîtîne dewê. Çi hêf ke, bi taybetî 1950 ra dima, kurdan bi cîya cîya sebeban ra koçê şeheran û koçê Awrupa kerd û bî vila, heto bîn ra kî hacetê muzîk ê yê teknîk î vecîyayî û rewşa muzikê vuriye ra. Helbet sebebê bini kî estê, lê ne hurdîman seben ra gamê bi gamê alaqa kilamane dengbêjan bîyê şenik. Nika zaf şenik dengbêjî estê, lê, çi hêf ke zafê înan kî ked û emegê dengbêjanê verî wêne.
Balê mi ant, gelo çi ra dengbêjî bi kirmanckî/zazakî kilaman nêvane, sebeb çi ko?
Heya, dengbêj î, ziwan/zon ê kirmanckî de kilaman nêvanê, ya kî zaf zaf şenik vanê. Bi raştî zonê kirmanckî, zonê de muzikalîk o, her hacetê muzîkî têy êno gurenayêne, lê kemasîyê çi sebeb ra wa ez hon de nêzana. Ez bi xo ser a xebetîna, bi kirmanckî nusnêna/nîvîsnêna û cad kena ke biwanî/vajîne.
To cor de qalê dengbêj Şakîro yî û ê bînan kerd, jenerasyonê verî dengbêjanê ma naskêne, lê, jenarasyonê ma wo newê bêalaqar ro. Sebebê xo çiko..?
Qismê cewabe na persa to, persa to de nimitkîyo. Helbet ke sebebê xo zafê, lê, mi gorê sebebo muhîm, bêalaqadarîya ma wa. Ma kurdan honde qîmet nêda huner û hunermendanê xo. Bi raştî peruyîne hunermend ê ma bêkes bî û zerêye feqîrîyê de şî heqîya xo. Mesela, dewleta ma kurdan ke bîbîyêne, denbêj şakîro yî hurînda hunermend paworetî guretêne. Hata mi gorê vengê Şakîro yî, sed dolime paworetî ra zixm û weşo. Cuyê xo de zaf kilamî ardî meydan, zê fabrîka kilamî viraştêne. Wexto ke Şakîro kilamê vano tivana dima ê de orkestra yê de zixmê est a. Dengbêj Şakîro yî de hem vengê qirikê hem kî vengê kafikê esto. Bi raştî o bi nê taybetîyanê xo sebeb ra paworotî ra zaf zaf awero.
To qalê vengê qafikê û vengê qirik ê kerd. Xelî kesî manê nê çekuyan nêzanê, êne çi mana?
Dengbêj ê ma dengbejîtîne mekteban de bi perwerdeyî nêmuse. Peruyînê dengbejan ya xo bi xo, ya kî bi îmkananê xo yê şenikan jubînî ra perwerdê gureto . Mavajî/mesela, dengbêjan seba ke pê vengê xo yê qafikê û vengê qirike bibone kedî/kerî, awê/axwê kerda bardax, zelikê de qulikin, ya kî bi qamiş î pufê awê kerdo û sipito xo û bi a qeyde vengê xo perwerdê kerdo. Yane ne teknik î ra ne kî perwerdeyê modernî ra qet îstîfade nêkerdo. Mesela, şakîro, şagirtê Huseyno Reso yo, Reso kî şagirtê Ferzê yo. Bi kilmekî, her dengbêjî, dengbêjê de bînî ra perwerde guret o. Vengê qafikê û vengê qirikê wo ke ez behse ci kena, mordem vengê xo bi perwerdeyî kedî kerdêna wa, yane helmê xo zerêye xo de dergûderg gurêtene wa. Bi kilmekî, wexto ke dengbêjî kilaman vanê tiwana dima inan de koro esto, okestra esta.!
Zê ke ti kî zanêna, Berlîn de seran ra nat Însîtutê kirmanckî/zazakî falîyet der o. Seba ke zonê ma û kultirê ma wa pê awer şorone, bi namê Însîtutê Mamoste Lerzan domanan rê pirtukan/kitaban nuseno, îdarêkerdoxê Însîtutê kî şewanê kultirî, xo vîrî ardîşê tarîx û rêberanê ma ûêb organîze kene. Lê, ma zanîme ke, no kar teyna bi cad ê îdarekerdoxanê Însîtutê nêbeno, alaqa şarê ma de kemasîye esta. Gorê to sebebê na bêalaqadarîyê çikê û na derheq de ti çi fîkrîna ?
Bi raştî, Însîtutê kirmanckî karê de zaf fîrazî keno. Seba ke kultirê ma awer şorone îdarekerdoxê Însîtutê î, xelî cat kene, zê ke to behse ci kerd, a bêalaqadarîya ke esta ezî kî vînêna. Na derheq de kemasîya qomê ma zaf a, qomê ma gereke wayîrê qurum/dezgehanê xo vecîyo û ci rê wayîrîyê bikero.
Seba wendekarane Yenî Ozgur Polîtîka rê watene de to esta ?
Rojnamêya ma Yenî Ozgur Polîtîka zaf kare de fîrazî kena. Bi kilmekî, Yenî Ozgur Polîtîka vengê şarê ma, goşê şarê ma û çimê şarê ma wa. Wendoxê Yenî Ozgur Polîtîka welatperwerê, welatperwerîyê kî wayirê zon, kultir û welatê xo vecîyayîşa. Ez bi na wesîla kedkarane Yenî Ozgur Polîtîka rê serfirazîyê wazêna.
Seba ne mulaqatî to rê zaf sipas kena bira Weysel, weş û war be.
Ez î kî to rê sipas kena û gurê yê to de serfirazî yê wazena kêk Îbrahîm.
ÎBRAHÎM BEYAZ / BERLÎN