Seri serra 1937-38 vat hewr vecay hewrê şayî. Dêrsimî sero asmona fetelîayî. Dîna hometi sero bîye tarî, bîye zulumatîyê. Kes keşîrê wayir nevecîya tedi bêwayîr bî. A serra henga heneni bê herdê dêwreşîya bîyê ki! Ni îsanetîyê de yena wendenê, ni ki dara heqti! Hurendîya torigidi kemer vara Kirmancîyê ser. Daru-ber, ther-thur, mor-milaun, çhiki eştbî naşîbê xo guret henga zalumura. Gezebê henenîya amay ki Desîmdê hemuyê zê laşer sanabi xover gureti berdi. Serri serra tertelîbîyê omedam. Çena Mistafa Kamîlî raver bumbe esti çê yî. Raver qonaxê camatu vesna.
Kokimê Agdadî domanî tornî guretî, ginabi Koyê Gerîsu. Asmona teberra fetelîay. Peynîyedê amay binê birdoydi cawo miqerrem ucadi dî. Laçînu talibê Sey Rizay bî qedir-qimet dayê ci. Cirê wayîr vecay. Ucadi wertê birdi xorê holikî viraşti kotî binê holiku. Xelê waxt derê laçînundê mendî.
Her ca zaf bêvengo
Asmona amnona peyeni bîyê… Deso howto asmedê 1937 hona tîca sodir newê eştîbî hometi. Sey Rizay vat sima ara xo bikerê, ez tenê vecî cayê bercî dormi xodê serkerî. Her ca zaf bêvengo hala serkerî, çi esto çi çîno! Ebi di hîrê havalani xuya xelê ca bî derg. Vecîya tapkida bercê ser durbinê ardi çimonê xo ver, dormê xodi xelê waxt serkerd.
Nayê muyendi bîrdi veng gina kutikro. Dimay vengê agir makînay, zirçayîse domanana kot bi tê werti. Veştra xo eştî uhat ser… I’ki sê kerd havalu guret pê nê verda sero. Eskerî dormi holuku guretbî. Dest da zonîanê xoro hersa sepîyero îştîrî kerd war! Xo çarna Muzir Babay, destê xo kerdî ya; veng da; Vat “îmanem Cerçeganê Dêrsîmî ra esto ki gonîwer nîşkînê kokê neslê mi bîarê” Dima, “ya Sultan Baba, zerrê gonîweru sa meki! Nî mewîay ni domanu zanê, ni cenu, ni çeneku! Nîyeki kokimî tedine verra qirkenê, miradê nînu meki!” Laloy ez kamcîrê biberbî?Sey Rizay ucadi xelê waxt pît. Bado ama meytu ser; da zonîyanê xoro. Vat, “
laloy ez kamcîrê biberbî?
Nu sene xezebo, nu sene helmo nînundi ki qemîsê domanu qemîse cenu, çeneku bene?”
Ama çhoku ser tedi tek bi tek lewkerdî. Vat, “kerdogîrê nemano. Ez kincu goyranrê savacî, mîlîcanî kotê vergu ver cabi ca fetelnenê mara gonî wazenê.” Cera ya havalanê xorê vat “min vizer hewnê dî.” Inî va, “xerbo Rayber.” Min hewndi Mistafa Kamil dî; lowemidero dest keno porê min ra. Min ki sekerd axêmi neverdara. Min ra dur neşî. Dema na hengi bîya amê min ser. Ez bîyu korego keşkîya lelira ma hurîndîya xu avurnenê.” Na hengira tepîya domanane kokimra ju Resik Usen juyiki çena xo, Leyli peyser mendî.
Sultan migaradi mendî
Havalu veznara va, “urcê pîrêm, endî îtara şîmî. Henî aseno ki gonîwer bi mîlîsana serê to wazenê. Her cadi ebi tow fetelînê… Urcê miradê înu meki.” Ebi havalana veştra xo çarna hatê koyê Munzîrî. Rocana vesan mendî, bêhewn… Kowundi fetelîyay. Peynîyedê xo çarna hatê khalu, nejdîyê Sultan Babaydi xelê waxt migaradi mendî. Hatera dewleti yî dimera bîyê hatiray ki taya bebextî. Cad kerdenê serê Sey Rizay zê Alîşer bê Zerîfa Xatuni zê serê Saanê Bextîyaru berê Xarpet’ti teşmilê Alpdogan kerê.
Na hengemidê rocê elçîyê ama lewê Sey Rizay. Nu elçî Cansalîyê masurubî. Vat, “min Valîyê Erzingan’îra mektubi arda. Mektubi dê torê silayîyê rusna. Sond werdo vanê ‘nafa bebextîyê çîna.’ Pîlê dewleti wazenê tudi qesêykerê. Torê daweta, vanê bero Erzingan. Nikay qesato ki çika mirê vaci Rayber, Valîyê Erzingan’î min ra cuap pîno. Nayê ser Sey Riza havalanê xorê vanu, “sima heşîyay pê, savanê, şerî ya meşerî.” Yî vanê, “eki emawa meso yî catkenê lingê row serê to borê. Ma persê înana guvan nîmê eki yamawa meso.” Kokim finet… Dest kerd herdisa xoro vest ra. Vat, “birayenê henkê merdena nîakî merdena… Mekire ez şerî!”
Bizano hala kam vergo
“Nînun dê qesêykî, şîyayîna min ser belkî esker peyser oncenê. Awaki sima vanê a nîya. Tersemi uwuki nafa neslema birnenê. Zav zeçî tedi qirkenê mekirê şerî. Çi hasabê nînuki esto tê rîdê jubînrê vacîm. Eki sarê dîna bizano hala kam vergo, kam vereko, kam gonîwero, kam nîyo, va her çî vecîro werti.”
Dimira ebi di havalona (Rizê Bertî, Hemê Bogî) asparbî ginay rayero vecayki daîre Mircanî. Mayinira ama war dorme xo dê çerexîya gola vacuguro xelê wagt serkerd. Çimî kerd pir vat, “hey wax hey hala sekirê herdê Kirmancîyê binê lingonê zalumundê bîyo xalî. Nu derdo khul zerre min weno. Çerxê dîna gowri birijîyo lawo, dema min na rocê ki dîyenê!” U şî ki pîlanê tirkundi qeseykero. Ini guretpê, kelepçey sanay dest, berd Xarpet’ti eşt hepisxani! Raver A. Alpdogan ama lowê. Dimira I.S. Çaglayangîl. Ucara tepîya zafîten yenê sonê tedi cirê vanê, “bê marogini, mara ef biwazi.”
Sey Rizay vat, “na qowxa waştena ma nebîyê. Ma welatê xodi bîm sima serê gerengi esker rusna maser. Dewe ma vesnay, zav zeçê ma qirkerd. Nika ez ça simara ef buajî?” Laci xo Resik Usen amaki hepis xanidi pîyexo perskero. Oyki ucadi gurit zerri. Dimiray ebi hîlona ebi buxtanana vet mekemi heqa îdê tayê pîlonê Dêrsimdi qerar da vaki darifîrê!
Ef buazi to raverdîm
Endî roca darifîtayni amaybî. Destê pîyo lacîya pîya giriday. Meydanê Xarpet’ti dar agacî sanaybî tever.15 Payîza penî bî. Serd bî, sowê tarîbîyê, teberra înana ber qulê heq çini bî. Kokimê Agdadî vat, “min lacê min ra raver darifîrê.” Defina amay vat, “ef buazi to raverdîm.” Kokimî vat, “omire min ebi buxtananê simara, ebi hîlonê simara verdra. Ez xamê dubaranê sima nîyu. Ota serê.” Dimi cera lacê xorê vat, “cîgeram qusuremdê semeki. Na dawa dawa Kirmancîya. Nî zalimu zav zecema qirkerd. Nikay cad kenê pêmawa kayê xo bikerê. Ez nayê qebul nekenu Usenêm Meydanê Xarpet’ti destê mi destê todiro.
Cowro keşîra mineti meki. Çarê ma pako omedêm. Serê xo tîk pecê.
HUSEYÎN AYRILMAZ