Serokwezîrê Tirkîye Ahmet Davutoglu wexto ke Wezîrê Karê Teberî yê Tirkîye bi, Fîlîpînan de serva ke peynîyê herbê 40 serrî biyarê kewtbî dewre. 2014 de zîyaretê xo yê Fîlîpînan de Tirkîye problemê Moro de senî rol girewta wina daynî famdayîş: “Fîlîpînan de nêzdiyê 500 serrî yo lejek esto. Demo ke ravêreyeya aşitîye de Tirkîye ra hetkarî ame waştiş, no demî ez bi xo kewta dewreyî. Eke no pêvînayîş bibo, him do problemêko gird çareser bibo, him zî mislimanê Mindanaoye dê wayîrê xoserîye bibî.” 


Fîlîpîn de maseyê muzakere

Peynîyê no aşkerekerdişê Tirkîye de ravêreyeya aşitîye peynî bî. Ravêreyeya Moro zî nika netîce bena. Fîlîpînan de mîyanê lejê 40 serrê de nêzdiyê 120 hezar kesî cuyayîşê xo dayî. Artêşê Fîlîpînan û Çeperê Xelisyayîşê Îslamî yê Moro 15 serrî verê dest pê muzakereyan kerdî û na ravêreyeye de zî çekî bêveng nêbîyî û masaya muzakerayan ra kes nêwarişt. Serra 2012 de Japonya, Arabîstano Sûidî, Malezya, Îngîlistan û Tirkîye zey hetê hîrêyin pêameyişeko çarçoweye ra îmze eştî. Peynî zî 2014 de Pêameyîşê Aşitîye yê Bangsamoro ame îmzekerdiş û çarçoweya no pêameyişê sembolîkî de 145 gerîlayê MILF verê şopkarê Jûbiyena Netewan de çekê xo teslîm kerdî. Demo ke gerîlayan teslîm bîyî de heyetê dîplomatê Tirk Haydar Berk estbî. 


Xoseriya Moroyan

Pêameyişê MILF û Fîlîpînan de tena yew gam mend. Bi ‘Qanûnê Bingeyî yê Bangsamoro’ Moroyan rê xoserî bêro dayîş û no qanûn zî do Meclîsê Fîlîpînan ra bivîyaro. MILF zey partiya bêtifing kewna weçînayîşê 2016’î. Ser dawetê Enstîtuya Averberdişo Demokratîk (DPI) muzakereyê Moroyan cigêrayîşê wekîlê HDP û AKP û merdimê aqilmend ra çend kesî aşma Hezîrane 2014 de şîbî Fîlîpînan. Zereyê no heyetî de, Zangehê Marmara ra Prof. Dr. Erol Katircioglu zî estbî. Katircioglu derheqê nê pêdiyayişan de, Rojnameya Radîkalî rê qisey kerd. Hikumeta AKP muzakereyê Moro de rolê xo nimnena. Prof. Dr. Erol Katircioglu aşkere kerd ke yew demî ra nika Enstîtuya Averberdişê Demokratîk (DPI) ra merdimî dinya de muzakereyê tewirî ser cigêrayîşan kenî, zereyê na enstîtuye de kesê ke nezdiyê AKP yê zî estî. 

Katircioglu vist vîrî ke hewna zî kesê ke nêzdîyê HDP yê, na sazgeh de estê û wina va: “Ez bi nameyê TESEV şîbiya. Ma sifte şîyî Îrlanda ya Vakur û peynî zî şîyî Fîlîpînan. Fîlîpînan de gerîlayê muslimanî yê Moro estê. Ma sifte şîyî paytext Manîla û ewja ra zî vîyartî (ravêrdî) Girawa Mindenaoye. Ma ewja de generalê Fîlîpînijan ra zonayişî girotî. Ewja ra zî ma vîyartî hetê gerîlayê Moro. Ma bi Rayverê Moro Haci Murat Îbrahîm’î qisey kerd. Ma bi kesê ke makeqanûnê Bansamoro hadre kerdî de qisey kerdî.” 


Serva averşiyayişê muzakereyan gamêk  

Prof. Dr. Katircioglu da zonayene ke, ewja de nika, ravêreye domyeno û niya va: “Demo ke muzakereyî destpa kerdî, kesî nêvat tifingan veradê. Hetta pêkewtiş hîna dijwar domyaynî. Hetta ma hîna nêşîbî 14 lejkerê Fîlîpînijan ameybî kiştiş. Kam no hêrişî kerdo dîyar nêbîyo û gerîlayê Moro mesûl yenî vînayîş. Ma ganî na hayderî bidî, heme qûwetê misilmanî binê tesîrê Moro de niyê. El Qaîde ra nêzdî rayvistişî (rêxistinî) zî estê. Rayvistişê ke newe newe vejîyenî estî û Moro nêeşkena nê heme rayvistişan qontrol bikero. Nê qewimyayişî zî ravêreyeya aşitîye ra asteng nêbî la tay wekîlê nê qewimyayîşan rê nêrazîbiyen damusay.” 

Erol Katircioglu da zonayene ke, “tifingî, bi taqîpkariya, sefîrê Tirkîye û temsîlkarê Moro teslîmê hikumeta Fîlîpînan bî. Bi na gamî Moro ravêreye aver şona. Nika Qanûnê Bangsamoro Meclîs de ya, la hona zî nêvejyayîşê na qanûnê hetê Çeperê Moro etir xelq keno. Çike wezîfeyê Serokê dewleta Fîlîpînan Benîgno Aquînoyî emserr qedîyeno û no serok seba çareserîye zaf birdar bi, xora ey na ravêreye dabî destpakerdiş.”

Katicioglu dergîya qalîkerdişê xo de îzeh kerd ke Tevgerê Moro, tevgerêkî seba cîyabîyîşê têkoşîn dano, la 2010 de no waştişê xo ra fek veradayî û wina peynî kerd: “Destpa pawitişê xoserîye kerdî. Tevgerê Moro wazeno ke, her kes kam hiqûqî wazeno se, no hiqûqî de biciwîyo. Di hetî zî na babete de pê ameyî. Hetta min bi xo persa, yew musliman û katolîk bizewijî û demo ke yewbînan ra fek verabidî o wext mîras senî beno. Min rê vatî; pratîk de, do qet problem nêvejîyo. Seba nay zî mekanîzmayan ronay. Erdê ke binê tesîrê Tevgerê Moro de yê, qûwetê polîsê heremî estê û Moro wazeno seyî ra 75’î çimeyanê ekonomîye rayberîya xoserî ra bêro dewrkerdiş. Xizmetê pêroyî zî rayberîya xoserî bîyaro ca.” 


 NAVENDÊ XEBERAN