Tawo ke merdim biwazo komelê ya kî komê rindêr nas bikero, ganî tena bi rewşa rojaneye mevindo, peyser şêro qayîtê tarîxê ê komelî bo. Tradîsyonê şarî yê ke ma rastê ci yenîme, nînan ra tayê beno ke rojkî bê. Bi taybetî ki demo ewroyên de rîyê teknolojîyê komunîkasyonî ra komeli zaf rew tesîr danê yewbîn, rûmetê(1) kulturî zaf bi lez benê vila.
Labelê tayê rûmetê miletan kî estê ke tarîxî yê, koka xo peyser şona resena demanê verênan. Şanikî, destanî, vateyê verênan, rîtuelê dînî û roşanî / bayremî wina(nîya) yê.
Rûmetê kulturî û tarîxî azê neweyî peyser benê korîdoranê kanan, mabêne înan de têkilîye nanê ro, înan yewbîn ra girê danê. Mîyanê nînan de, rûmetê ke tewr zêde û hîra bala komelî ancenê kî roşan ê.
Sebebo ke rojanê verenîya ma de Gaxan yeno, ez wazen nê rêzan de nê roşanî ser o çend paragrafan binusnî. Gaxan çik o, kotî ra yeno û şarê ma ey se fîraz keno; ez xover bidîne ke cewabê nê persan bidîne.
Tayê çimeyan de çekuya Gaxanî, sey çukyêda armenkî yena nîşandayene, labelê ez bi xo no derheq de emîn nîyane. 2013 de seba konferansê ez şîbî Erîwan, oca salona konferansî de qalê na çekuye ame ra, entellektualanê armenîyan ra xebera kêsî ci ra çin bîye, înan rê zaf pêşe amê. Eke nameyê nê roşanî armenkî bo, hewce yo ke armenî pêro ey bizanê û nas bikerê. Na çekuye ke armenkî de esta kî îhtîmal o ziwananê bînan ra kewta ci.
Xrîstîyanan de Noel ke çik o, kurdan de kî „Gaxan“ o yo. Xrîstîyanan de tarîxê nê roşanî şono reseno Hz. Îsayî. Xrîstîyanî ey sey rojbîyayîşê pêxamberê xo qebul kenê. Labelê tayê çimeyî, nê roşanî peyser benê rasnenê mîtrayîzmî. Fîrazkerdişê Noelî 25ê aşma kanûne der o. Na roje kî xrîstîyanîye ra raver sey rojbîyayîşê Mîtrayî ama fîrazkerdene. Mavajîme, dem amo ke no roşan Roma de bîyo fermî. Wezîrê Kulturî yê Kurdîstanî yo verên Felekeddîn Kakayî, no derheq de wina (nîya) nusneno:
„Roşanê Yelda yo ke rojbîyayîşê Mîtrayî temsîl keno û 25ê kanûne der o; seba ke na roje de biwerê (burê), Mehrperwerî (3) qerpuz û hinarî amade kerdêne. Peyê cû dem vurîya û mitrayîstî mecbur mendî, îbadedê xo dizdîya/nimite kerd. Xrîstîyanan kî seba ke keyfweşîye bidê înan, no roşan azad kerd labelê sey rojbîyayîşê Hz. Îsayî..“ (4).
Eynî nivîskar têkilîya zerduştîyan û nê roşanî ser kî wina (nîya) vano:
"Newroze ra dime Roşanê zeduştîyan o tewr muhîm, Mehrgane yo û payîz ke qedîya û zimistanî dest pêkerd, yeno fîrazkerdene". (5)
Gaxan, Her hetê Vakurê Kurdîstanî de yeno zanayene. Taye cayan de têsîrê îslamîyetî û rîyê asîmîlasyonê dewlete ra hema-hema ke vîndî bîyo labelê tayê hetan de zîndî yo. No roşan, tewr zêde mîyanê kurdanê elewîyan de cande yo û dînî yo. Dustê naye de mabênê kurdanê sunîyan de kulturî yo.
Komelê kurdan de cîya-cîya nameyê nê roşanî estê: Gaxan, Gaxand, Gaxandê, Kose Gelî, Kalo, Serrnewe û Sersal.
Goreyê herêman, mîyanê fîrazkerdişê Gaxanî de ferqê hurdî estê. Mavajîme tayê cayan de bizika pêsareyî pewjîna û cîranan ra yena vilakerdene, tayê cayan de zerfetî, tayê cayan de zerfetî û danuyî pîya yenê pewtene. (6)
Gaxan de 3 rojî, tayê halan de kî 6 rojî roje yeno girewtene. Zerdustîyan de roşanê "Mehrgane“ de kî 6 rojî roje esto.(7)
Kurdanê êzdîyan de "Cêjna Êzî“, kakayîyan / yarsanîyan de kî "Cêjnî Merrnewî“ teqabulê Gaxanî kenê.
Hetêde Gaxanî yo tewr muhîm keye bi keye (çê ve çê) fetelîyayîşê Kalê Gaxanî yo. Kalo, merdimêde kokimo erdişsipî yo. No mêrik, turikê ya kî heqîveyê erzeno harmeyê xo ser, keyeyan ra fetelîno, bi çuyê destê xo dano beran ro û çekuyanê taybetîyan vano. Mavajîme;
Serê serre binê serre,
Kalik/Kalê Gaxanî nawo amo no çever de
Xizir çimê kesî pey de meverde. (8)
Varyantêde nê vateyan bi kirdaskî wina yo:
Serê salê, binê salê,
Xizir vayê hatîye vê malê,
Xwedê lawikek bide buka vê malê. (9)
Tabî nê çekuyî her ca eynî nîyê; manaya ci eynî bo kî şekil de vurînê.
Kalo, gêrîyayîşê xo de tena nîyo, cinîya xo Fatike kî lewe der a. No mîyan de gencî wazenê ke nêzdîyê Fatike bê la Kalo bi çuyê destê xo dano înan ro, nêverdano nêzdî bê.
Kalê Gaxanî, bi no to re çîyê werdene keno top; mavajîme gozî, tuyî, dendikî, qaxî, ardî, ron... Şan (son) ke ame, doman û ciwanî, keyeyê (çêyê) de yenê pêser, çîyo ke Kaloyî do arê wenê, keyfweşîye kenê.
Vateyo Peyên: Gaxan, komelê kurdan de wayîrê cayêde muhîmî yo. Labelê se pêroyîya kulturê ma, no kî roje bi roje vîndî beno. No sebeb ra heme dezgeh û sazîyê ma wayîrê mesulîyetêde giran ê. Her kurd, her dezgeh û sazîyê kurdan; mavajîme rojname û kovarî, radyo û televîzyonî, komelî, întîtusyonî ganî Gaxanî rê wayîr vejîyê, ey bidê naskerdene, seba fîrazkerdişe ey rayverîye bikerê. Bi taybetî kî seba domanan. Şaredarî / beledîyayê ke destê welatperweran der ê kî şîkînê no derheq de gamanê muhîman bierzê.
Bi hêvîya gaxanêde serfîrazî, serra newîyêde sey pêroyîya miletanê cîhanî, miletî kurdî rê kî bextewarî û serkewtiş wazen.
Gaxan Pîroz bo!
Cêrnotî:
1) rûmet (n): Bi tirkî “değer“.
3) mehrperwer: kesê ke tîje fîraz qebul kenê.
4) Kakayî, Felekeddîn, rojnameyê Hewlêr, 9.10.2012, sorankî ra çarnayoxê tirkî: Casim Rênas, www.dengeazad.com 24.05.2013.
5) Kakayî, F., eynî nivîs.
6) Derheqê pîrozkerdişê Gaxanî de seba agahdarîya zêdeye, nîyade;
l Çem, Munzur, Gülümse Ey Dersim, Deng Yay. Îstanbul, 2013, r. 154-162,
l Çeko, Rojên Bi Rûmet û Ziqnawitî, kovara Vate, 1977, Nr. 1,
l Nadire Güntaş Aldatmaz, Gaxandî, kovara Vate 2015, Nr. 43
7) Kakayî, F., eynî nivîs.
8) Çem, Munzur, Dersim Merkezli Kürt Aleviligi, Vate Yay., Îstanbul, 2011, Çapa 2., r. 57.
9) Çem, Munzur, eynî eser, r. 59.