Kurdistano Sûr 16 temmuze 1923’an de çarçiweya “Tayînkerdişê heqê netewan ya xo bi xo” de hetê îdarekekerdoxê Sovyetî ya aye wextî ra dewletek xoser ya ke heremanê Laçîn, Kelbecer, Zengilan, Kubatlî, Cebraîl û Zengezûr î de ameyo awankerdiş o. No herem eyro mabênê Azerbaycan û Ermenistan de yo. No herema xoser ke ma qala ci kenîy hetê girdeyî de seyî Nahçîvan an zî seyî Karabagî yo.

Kurdîy serdema Medan ra heta nika no heremî de cuyayî. Tiya zî herema ke girêdayî Împaratorîya Medan bî. Bîyîşê kurdan ya tîya bîyîşê ermenî û tirkan ra ver o. Heta yeno vatiş ke Selaheddîn Eyyubî zî tîya ra yo.


Hetê farisan ra zî Kurdistan yeno naskerdişî 

Hekîmê îskoçyayij Bel, nuşteyoxê xo de gêrayîşê persîyayî no hawa ano ziwan: “Kanûna 1976’î de, ma dekewtîy çoltara ke hetê rusijan ra seyî ‘Mugan’ û hetê farisan ra zî Kurdistan yeno naskerdişî. Royê Araks ke nika seyî bi nameyê Arras yeno naskerdiş vilayê royê Kurayî beno. Royê Kurayî zî bi parçekerdişê Kurdistanî herikîyeno vêreno. Kurdîy nameyê xo nê royî ra girewtîy. Na şar gelekî kan o û goreyê min “Kardux” ke Ksenofon ardênê ziwan û ê ke dijî hêrişanê Grekan ver xoverdayî zî nê bi xo yî.”

Semeda no heremî nameyê “Kurdistan” raya ewil 1921’ê de 2 serre verîya awankerdişê Kurdistano Sûrî hetê bolşevîkijan ameyo xebetnayîş. 21 sibate 1923’an de kombîyayîşek ke serektîya ci Bolşevîk kerdîy reyde biryara awankerdişê herema xoser ya Kurdistano Sûr amey erêkerdiş. Seyî navend zî dewa Pîrîcahan ameyo dîyarkerdiş. Dima ra zî Laçîn bîyo navend. Nufisê Kurdistano Sûr 1926’an de nêzdî 51.200 bi, mîyanê nê hûmarî ra sera 73’î kurd, sera 26 azerî û sera yew zî nîjadê bîn cayê xo girewtênê.”


Stalînî bi dormarê nîjadperestan têgêray

8 nîsan 1929’an no herem hetê têkîlîyêy Stalîn, Ataturk û Şahê Îranê ya nêzd sero ameyo betalkerdiş û semeda ke kurd nêbî persgirêk ameyî surgunkerdiş. Ger ke eyro Kazakistan, Kirgizistan, Ozbekistan û Turkmenistan de kurd cuyenî se na semed ra yo. Rejîma Stalînî bi dormarê nîjadperestan têgêray û bi bandorbîyayîşê tehrîkê Tirkîyayî otonomîya kurdan peynî kerdo. Herbê peynî ke beyntarê ermenî-azerîyan de esto zî berdelê ci kurdan rê amey birnayîş.

Vilabîyayîşê Kurdistano Sûr raştê serewedaritişê Agirîyê yeno. Wextê serewedaritişê Agirîyê de Cemîyeta Xoybunî yew komara kurd a wirdîlek awan kerdbî û bi rayîrê Îngîlîzan sere da Cemîyetî Akvamî ra. Îngîlîzîy hemverê no awanbîyayîşî de semeda ke beyntarê Tirkîya û SSCBî de dewletek ya kurdan bêro awankerdiş dekewt mîyanê hewldanan û no hewldan zî berd rojdema Cemîyetî Akvamî.


Tifaqa Stalîn, Ataturk û Şahê Îranî

Labelê heman rojan de Stalîn dijî oportunistîya çepgirtîya Ataturkî Kurdistano Sûr ke herema Karabagî de ya Artêşa Sûrî reyde girewt mîyanê ablukayî. Stalîn tena no reyde zî nêmend, semeda ke Şahê Îranî erdêy Koyê Agirîyî ke mîyanê Îranî de ca gêno wa semeda Tirkîya rê verado û bi no hawa wa serewedariteyêy kurd nêşînbî biviyarîy erdê Îranî sero Îranî îkna kerd. No tifaq sero Tirkîya, Îran û SSCBî bi awayo gonî pelçiqnay. Wexto ke SSCB vila bîy komarêy ke xoserîya xo qezenc kerdbî agêray welatê xo ser. Aye wext ame pawitiş ke do kurdîy zî biagêrîy ser erdê Kurdistano Sûrî la no hawa nêbi.

Wexto ke Kurdistano Sûr ame vilakerdiş ra dima kurdêy ke mîyanê erdêy Azerbaycan û Ermenistanî de cuyaynîy bi awayo pergal asîmîlasyonî reyde rî bi rî mendîy. Azerbaycan no asîmîlasyonî raşte raşt kerdênê, heta nuşteya kurd ya nasnameyan ra 1936’an de seyî azerbaycanij ame bedilnayîş. Ermenistan zî seyî misilman kurd-êzidî kurd asîmîlasyon ame rayîrberdiş. 


Heme agêray la kurdan rê destur nêday

Êy kesêy ke hetê Stalînî ra amey surginkerdiş 1980’î de serdema Perestroyka û Glasnostî de dest bi agêrayîşê welatê xo kerdî. Kirimijî zî nêy şaran ra bîy. Kurdêy ke aye wext sewbîna komaran rê ameybî surginkerdiş zî înan ra tayînan ameyî Moskovayî. Gorbaçov reyde pêvînayîş kerdî semeda agêrayîşê înan ya Kurdistano Sûrî rê vernîya înan bêro akerdiş. Gorbaçov zî no vernîyaz rê germ nêzd bi la zafê kurdan bin dagirkerîya Azerbaycanî de bî. Tena Azerbaycan ney Ermenistan zî nêwaştênê ke kurdî bibîy wayîrê herema xoser. Wexto ke Gorbaçov rayîrberî ra cîya bî ra dima derheqê waştişê kurdan de ti averşîyayîş nêvirazya. Xora peynîya 1980’î de wexto ke Yewitîya Sovyetan vila bîy ra dima 15 komarêy Federe ke Sovyetan awan kerdênê qerifyay û dewletêy xo awan kerdîy. Aye wext de mabênê Azerbaycan û Ermenistanî de yew şero gird vecyêno. Sebeba no şerî zî Karabago Corên bi. 1992’an de ermenî cayê ke Azerbaycan serwer o dagir kerd. Nêy cay zî zafane cayê Kurdistano Sûr bi. No dagirkerdişî ra dima nameyê nêy cayan zî Ermenîkî reyde bedilna û nameyanê kurdî zî qedexe kerd. 


Rayvistina Yekbun ameyî awankerdiş

Hemverê no asîmîlasyonê ke amey cuyayîş de rayvistişê Yekbun ameyo awankerdiş. Armancê na rayvistinî vernîya asîmîlasyonî girewtiş û agêrayîşê erdêy ke 1923-1930’î de kurdîy tede cuyayî viraza. Peynîya hewldayîşê na rayvistinî sero hetkarê verpersîyarê pêroyîn ya SSCBî G.U. Revenko vato ke: “Ez wazena şima rê mizgînîya Kurdistano Sûrî bida. Mîyanê çend hefteyî de do heremek otonom bêro awankerdiş.” Nêy vatiş zî semeda famkerdişê tay çîyan erjîyaye yo. Heya dima semeda no babetî meclîsê SSCBî yew komîsyon zî ameyo awankerdiş. Çi heyf ke nêy hewldayîşî bi temamî wexto ke 1991’ê de SSCB têk şono reyde nêy zî bêencam manenîy. Dima rayvistina Yekbunî zî peynîya faalîyetanê xo ana.    


 NAVENDA XEBERAN