Cigêrayoxe Netîce Altûne dîyar kerde ke Kirmanckî çinbîyayîşî reyde têrî ya û wina va: “Heta ke bi ziwanê dayîke perwerde nêbo, ma bi musnayîşê ziwanî yê domananê xo nêşênî ziwanî bixelisnî. Ma ancax eşkenî heta demek mergê ziwanî bidî vindarnayene. Coka ganî ziwanê dayîke de perwerde bibo.”
RENGÎN AZÎZOGLU / JINNEWS/DÊRSIM
Goreyê raporê ziwanan ke hetê UNESCO ra amebi weşanayene, Kirmanckî mîyanê lehçe û ziwananê ke ver bi vînîbîyayîşî şonî de ca gêna û hûmara kesê ke na lehçe qisey kenî, her ke şono kêmî bena. Cigêrayoxe Netîce Altûne derheqê tehlukeyê ke vernîya lehçeyanê Kurmancî û Kirmanckî de estî ser o vindete û bale ante muhîmîya ziwanê dayîke de perwerdeyî ser. Altûne daye zanayene ke domanê ke nameyê înan bi Kurdî yî, Kurdî nêzanî û wina va: “Wexto ke merdim şono dewan, domanê ke mîyanê xo de Kirmanckî qisey bikerî, nêvîneno. Eke ziwanêk tena hetê extîyaran ra yeno qiseykerdene, o wext o ziwan tehluke de yo. Çimkî eke extîyarî bimirî, o wext o ziwan zî vînî beno û şono.” Altûne bale ante problemanê Kirmanckî ser û wina va: “Mîyanê Kurdan de hûmara kesê ke Kirmanckî qisey kenî tay a. Seba ke ma yewbînî ra fam bikerî, ma bi Tirkî dewam kenî û no zî beno sebeb ke asîmîlasyon hîna bibo xurt. Problemêko bîn zî Kirmancî mîyanê xo de vilabîyaye yî. No het de xebatê standardîzekerdişî yê Grûba Xebata Vateyî estî. No het de tayê çîyî ameyî kerdene. Wina bîyo ke êdî mekteban de wendekarî yewbînan ra fam kenî. Labelê seba xelisnayîşê ziwanî ganî her di lehçeyî zî bibî wayîrê statuyêk. Hetê nêyî ganî ziwanê dayîke de perwerde bibo. Eke wina nêbo, doman do heta ke şêro mekteb ziwan bimuso dima ra wexto ke şi mekteb do xo vîr ra bikero.”
Ziwanê ma parçeyêkê kulturê ma yo
Altûne qiseykerdişê xo de qala Ziwannas Tove Skutnabb-Kangasî yê ‘Verê cû dagîrkeran awe, herre û bedenanê merdiman dagîr kerdênê, labelê nika bi computure û haletanê teknolojîkan ziwanê înan ser ro mezgê înan dagîr kenî’ kerde û wina va: “Seba ke mezgê ma kontrol bikerê, ziwanê ma bikar anî. TRT Şeş de ziwan goreyê îdeolojîyêkî yeno dayene. Ziwanê ma parçeyêkê kulturê ma yo û ma wazenî ke kulturê xo bidî domnayene. Ma nêwazenî dewlete îdeolojîyê xo bi ziwanê ma bido ma. O wext mabênê Tirkî û Kurdî de çi ferq maneno.”
Ganî doman bizano ke ziwanêko prestîjin o
Altûne va ‘ganî ma teberê dewlete de hewl bidî ke ziwanê xo bidî cuyayene’ û wina dewam kerde: “Herinda ke ma romanêko Tirkî biwanî, ma hewl bidî bi ziwanê xo de romanêk biwanî. Ganî ma bi tesilî domananê xo de bi ziwanê xo qisey bikerî. Nê hewldayîşê şexsî yî û heta cayêk tesîrê înan esto. Ez nêwazena ke domanê mi tena keye de Kirmanckî qisey bikero, ez wazena ke wa heme ca de qisey bikero. Ziwanê ma, ziwanê wendeyan o zî. Wexto ke domanê mi nêyî bivîno, o wext do fam bikero ke no ziwanêko prestîjin o û goreyê ci têbigêro.”
Ziwanê dayîke de perwerde heqê her kesî yo
Altûne peynîya qiseykerdişê xo de wina va: “Ez sey cigêrayoxêk hewl dana biwana, binusa, bimusna domanê xo û hewl dana mîyanê xebatan de ca bigîra. Wexto ke derheqê ziwanî de kursî abîyî, ez seba ke hîna başêr bizana şîya kurs. Ez hertim wazena ke dormeyê mi de herkes Kurdî qisey bikero. Teqez ganî ziwanê dayîke de perwerde bibo. No heqê esasî yê her kesî yo.