7ê Hezîrane ra dima AKPyî hêrişê topyekunî dabî destpêkerdiş. Yew grûb ciwanî zî vera nê hêrişan de qezaya Amedî Sûr de Xoserîya Demokratîke rêxistine kerdbî û vera bi hezaran polîs û leşkeran de 103 rojî xover daybî û destanêk nuştbî. Qezaya Sûrî yê Amedî par xoverdayîşêko tarîxî rê meymanîye kerde. Qezaya tarîxî de 15ê tebaxe 2015 de Xoserîya Demokratîke ameybî îlankerdiş û rayberîya xoserîye zî ciwanan kerdêne. Destpêka xoverdayîşî bi rêxistinkerdiş û hayîkerdişê şarî reyde vîyart. Qezaya ke bi taybetî faalîyetê kontrayan zî tede hawayo aktîf domîyeno, ewja de vera fuhûş û tiryakî de têkoşînêko gird ame dayîş. Ciwanê ke taxe bi taxe şarî rêxistine kerdî, dima ra zî seba pawitişê cewherî YPS û YPS-JIN awan kerd.
Qedexeyo yewine 6ê êlule de
Ciwanan qezaye bi sîlehanê ferdî kontrol kerdêne. Qedexeyo yewine 6ê êlule de ame îlankerdiş. No qedexe tena yew roje dewam kerde û hêzê dewlete ke hewl dayî bikewî mîyanê taxan, bi xoverdayîşê ciwanan mecbur mendbî ke xo peyser biancî û netîceyê de 2 polîsê tîmê taybetî ameybî kiştiş. Qedexeyo dîyine mabênê 13 û 14ê êlule de ame îlankerdiş, labelê no zî netîce nêda. Dima ra mabênê 9 û 10 teşrîna verêne û mabênê 10 û 13ê teşrîna verêne de reyna qedexeyê tebervejîyayîşê kuçeyan ame îlankerdiş û hêzê dewlete bi qedexeyan hewl dayî ke bikewî taxan, la sernêkewtî. Qedexeyo bîn zî wexto ke Serekê Baroya Amedî Tahîr Elçî qezaya Sûrî ya Amedî de, Mînareya Çar Lingin ver de hetê hêzanê dewlete ame qetilkerdiş, o wext ame îlankerdiş. No qedexe 28ê teşrîna peyêne de dest pêkerd û heta 30ê teşrîna peyêne dewam kerd. Yeno fikiryayîş ke no qedexe seba ke derheqê kiştoxê Tahîr Elçîyî de delîlî nêrî komkerdiş, ameyo îlankerdiş. Dima ra taxanê Cevatpaşa, Fatîhpaşa, Dabanoglu, Hasirli, Cemal Yilmaz û Savaşî de 2ê kanûne de qedexe ame îlankerdiş û no qedexe heta 9ê adare dewam kerd.
Dormeyê qeza hetê bi hezaran polîs û lejkeran girotîya
Qedexeyo peyêne ra dima dormeyê qeza hetê bi hezaran polîs û leşkeran ra ame girewtiş. 100 ciwanê ke tena destê înan de sîlehê ferdî û çend tifingê bimakîne estbî, her taxe de barîqat û bombe bica kerdbî û bi no hawa waştênê xo hêrişan ra bipawî. Qeza de bi hezaran kesî zî bi nêteriknayîşê keyeyanê xo, îradeya xo rê wayîr vejîyayî. Hêzê dewlete rojê sifteyîn bi wesayîtê zirxin û bombeyan hêrişê taxan kerdî, la bi cewabê ciwanan mecbûr mendî ke peyser biremî. Badê çend hewteyan ke hêzê dewlete fam kerdî ke nêeşkenî aver şêrî, tanqan eştî dewre. Wexto ke hêrişê tanqan zî netîce nêgirewt, no rey mîyanê artêşa tirk de 4 taburê komandoyê ke bi nameyê ‘Kilawe Sûrî’ û yê ‘SAT’î kewtî dewre.
Peyser remayênê
Çi tanqî û çi zî yewîyê leşkerî yê taybetî goreyê ke waştî nêşînayî aver şêrî. Çimkî taxê Sûrî zaf teng bî û no seba ciwanan avantajêko gird bî. Ciwanê ke mîyanê taxan baş zanayêne, bi tarzê suîkast û sabotajî derbeyê zaf girdan dayênê hêzê dewlete ro. Her hêrişî ra dima hêzê dewlete şok bîyênê û zaf reyan nêşînayênê merdeyanê xo daxî bigîrî û peyser remayênê. Hêzê dewlete hawayo mecbûrî vengdayîşê ‘teslîm bibênê’ kerdênê la ciwanan bi sîleh û sloganan cewab dayêne.
‘Sûr tena nîyo’
Ciwanê ke xoverdayîşê xo her ke şîyêne gird kerdêne, ge-ge zî mesaj erşawitêne teber û na qerardarîya xo nîşanê raya pêroyî dayêne. Roja 53. yê xoverdayîşî de yew vîdeo de ameyêne dîyayîş ke 3 YPSyijê ke destê înan de sîlehî estbî, qisey kerdênê û wina vatêne: “Sûr tena nîyo. Nika zaf bajarê Kurdistanî mîyanê xoverdayîşî de yî. Ma do heta dalpeya (çilka) peyêne ya gonîya xo xover biderî. Heta ke yew keye zî saxlam bimano, ma do xover biderî. Felsefeya ma de, karakterê PKKyî de, îdeolojîya Rayber Apoyî de teslîmbîyayîş çin o, xoverdayîş esto.“
Sîvîlî hedef ameyî girewtiş
Qeza her roje bêmaben ameyêne bombekerdiş û no bombekerdiş her hetê bajarî ra ameyêne eşnawitiş. Yew wextî ra dima sîvîlê ke mîyanê qeza de mendî, ewleyîya înan her ke şîyêne kewtêne mîyanê talukeyî. Dayîkê aştîye û Sûrijê ke qedexe ra ver kewtbî zereyê qeza, êdî mergî reyde rî bi rî mendbî. Her çiqas ke bi desan reyan veng amebî dayîş zî hêzê dewleta tirkî hêrişanê xo nêbirnayî, çepê ci de hêrişê xo hîna zêde kerdî. Zaf sîvîlî ke birîndar bîbî, semedo ke ambulanse nêame erşawitiş, merdî. Reyna domanê ke zere de bîy, cêrzemînan de mehsur mendbî. Badê ke reaksîyonê zêde bîye, 19ê sibate de tayê birîndarî bi ambulansan qeza ra ameyî vetiş. Labelê nînan ra 22 kesî raştê îşkenceyê gird ameyî û dima ra ameyî tewqîfkerdiş (tepiştiş).
408 merde û 2 tabûr dirbetinî
Netîceyê xoverdayîşê 103 rojê tarîxî de hêzê dewlete derbê girdî werdî. Her çiqas ke xoverdayîş qedîya zî, xora yê ke xoverdayîş daybî destpêkerdiş, bi şîyarê ‘Se beno wa bibo do peynî muhteşem bibo’ daybî destpêkerdiş. Hêzê dewlete ke îdîa kerdênê ke do çend rojan de biqedênî, bi aşman nêşînayî biqedênî. Xoverdayîşê 103 rojan de pêro pîya 408 leşker, polîs, qoricî û sewbîna ameybî kiştiş û bi hezaran polîs û leşkerî zî birîndar bîybî.
95 ciwanî şehîd kewtbî
Ciwanan 103 rojan xover dayî û destan nuştî. Netîceyê 103 rojan de 95 endamê YPS û YPS-JIN resaybî şehadet. Cenazeyê tayê ciwanan bi rojan taxan de mendbî û her çiqas ke keyeyê înan muracat kerdbî zî cenazeyî nêameybî girewtiş. Keyeyê Mesut Sevîktek, Îsa Oran, Ramazan Ogut û Rozerîn Çukure seba ke cenazeyanê domananê xo bigîrî, kewtbî grewa vêşanîye û heta ke cenazeyî ameyî girewtiş, çalakîya keyeyan zî dewam kerde. Labelê cenazeya Hakan Arslanî ke ameybî vatiş ke Sûr de merdo, cenazaya ci qet nêame dîyayîş...
Heta guleyo peyêne xover dayî
Ciwanê ke xover dayî, sey vatişê xo kerdî; heta guleyê xo yê peyêne şer kerdî û qet teslîm nêbîyî. Xoverdayîşo ke keye bi keye ameyêne kerdiş de bedenê xo kerdî sîper. Ver bi aşma adare êdî cephaneyê ciwanan nêmendbî û ciwanî bombe û guleyê xo yê peyên zî xebetnayî. 10ê adare de bi senaryoyêka pêrodayîşî qeza ra 8 cenazeyî ameyî vetiş. Cenazeyê ke ameyî vetiş, sewqê Nêweşxaneyê Cigêrayîş û Perwerdeyî ye Gazî Yaşargîlî bîyî. Heme cenazeyî zî sereyê xo ra gule werdbî û no zî nîşan dayêne ke hêzê dewlete îşkenceyê merdeyan kerdbî. 13ê adare de 3ê ci birîndar, 7 kesê ke xo eştbî binê yew awanîye, merdimanê xo û HDPyîjan gêrayî. Dîlber Bozkurt vatbî ‘ma binê enkazî de mendî û zaf wextê ma nêmendo, eke çîyêk bêro sereyê ma, bizanê ke înan ma înfaz kerdî.’ Dima ra telefon birîya û 7 kesî ameyî înfazkerdiş.
Tarîx ame çinkerdiş
Abluqa û xoverdayîş xo reydezaf finakanê tarîxî zî ard rojeve. Xoverdayîşê Sûrî ke 103 rojan domîya, bîyêne sebebê moralêko gird û teberê qeza de zî sey çalakîye vila bîyêne. Her roje bajar de çalakîye ameyêne viraştiş, la hêzê dewlete bi hawayo wişk hêrişê nê çalakîyan kerdênê û tewr tay 11 kesî ameyî qetilkerdiş.
Hêzê dewlete wexto ke fam kerdî ke nêeşkenî îradeya şarî bişiknî, hêrişê cayanê tarîxî kerdî. Dest bi rijnayîşê cayê tarîxî kerdî. Qezaya Sûrî ke tarîxî ra nata her tim şar û bawerîyanê cîya-cîyayan rê meymanîye kerda, mîyanê xo de awanîyê cîya-cîyayan hewênena. Kîlîse, camî, konax û hemamê ke qeza de yî, hetê hêzê dewlete ra ameyî rijnayîş û veşnayîş. Bi hezaran keye û cayê karî nê hêrişanê hêzê dewlete ra para xo girewtî û rijîyayî. Her çiqas ke UNESCO Sûranê Amedî hesaban ra girewtbî bin kontrolê xo zî vera nê rijnayîş û veşnayîş de ti veng kesêk ra nêvejîya. Reyna eynî wext de dîmenan de ame dîyayîş ke Camîyê Kurşunlu vera çimanê heme dinya de hetê hêzê dewlete ra ame derbkerdiş.
Destana nêtersan
Xoverdayîşê Sûr ke par nê wextan de dest pêkerdbî, heme zanayîşan ser û bin kerdbî. 150 ciwanê ke tecrubeyê înan şer de çinêbî, vera artêşa ke wayîrê îmkananê teknolojîkan a de bi aşman têkoşîn dayî. Xoverdayîş de her tewir merdim estbî; ciwanê ke serranê 2000 de ameybî dinya, mamosta, sîyasetkar, merdimê ke zewijnaye bî û yê wayîrê domanan bî û sewbîna… Bi şewe û roje, pêro pîya 103 rojî, xoverdayîşêk ame cuyayîş. Her dakîka û her sanîyeya nê xoverdayîşî qehremanîye, fedakarîye û qerardarîye mîyanê xo de hewênayêne. Yewe zî xoverdakaran teslîmbîyayîşî qebûl nêkerd û heta guleyê xo yo peyêne şer kerdî.
Zafaneya xoverdakaran bi waştişê keyeyê înan Goristanê Yenîkoyî de ameyî definkerdiş. Ê wextî ra nata her roja panşeme keyeyê xoverdakaranê Sûrî şonî mezelê domananê xo ser de. Beno ke dejê zerrîya keyeyan qet kemî nêbo, la çîyo ke zerrîya înan serdin keno zî; heme keyeyî domananê xo reyde sereberz î. Way û birayî bi hîkayeyanê way û birayanê xo yê xoverdakaran pîl benî.
Destê xo danî herre û rehet benî
Keyeyî rojbîyayîşê domananê xo mezelî ser de pîroz kenî. Her hefte kesê cîya cîya seba piştîdayîşê keyeyan yenî şehîdgeh. Goristan de ge-ge yew hesire, ge-ge yew dua û ge-ge zî yew vîrardiş bêvengîye xirab keno. Mezelî hetê keyeyan ra ameyî xemilnayene û zafaneya keyeyan seba ke domananê xo tena nêverdî, her roje şonî goristan. Keyeyî goristan de destê xo danî herre ro û bi no hawa rehet benî û boya înan abena. Hêrsê înan vera dewlete de xeylê gird o û hende zî girêdayeyê domananê xo yî. Vilikanê renginan mezelî ser de ronenî û her roje nê vilikan awe danî.
45 rojan ra dima şehît kewt
Goristan de mezelê Turgay Girçekî (Yilmaz) zî esto. Turgay her çiqas ke 17 serre bî zî, her tim bimoral bî û roja 45. yê xoverdayîşî de bi hawayo giran birîndar beno û çend rojî ra dima reseno şehadet. Embazê ci, ey ra dima rojnuşteyê xoverdayîşî de wina qala Turgayî kenî: “Embazo Yilmaz, embazêko ciwan bî. Seba ke cesaretêko pîl ey de estbî, nê cesaretê ci seba ma hemînan bîyêne hêz. Zafaneya embazan waştêne ke hetê ci de bibî. Her tim cayêko pêrodayîş tede estbî, ê cayan de ca girewtêne. Eke dormeyê Camîyê Kurşunlu wextekê derg nêkewt, saya nê embazî de bî. Ganî hetê her kesî ra bêro şinasnayîş û zanayîş…”
Dayîke û pîyê Turgayî her hefte şonî goristan û bi no hawa hêz gênî. Keyeyê Turgayî heta 49 rojan zî ca û warê xo nêverdanî, la badê ke hêrişî giran benî, mecbur manenî taxe ra vejîyenî. La dayîke û pîy nêşkenî Turgayî ra vajî, ‘ti zî ma reyde bivejyî.’
Kobanê ra ver bi Sûr
Xoverdakaran ra Erhan Keskîn (Botan Hazrolî) zî xoverdayîş de cayê xo girewtbî. Wexto ke çeteyê DAIŞî hêrişê Kobanê kerdbî, nizdîyê 7 aşman dopolê sînor de têkoşîn dabî. Pîyê ci Sedat Keskîn vano: “Lajê mi hîna 17 serre bî la reyna zî têkoşînê şarê kurdî de cayê xo girewt. Badê ke 7 aşman Kobanê de mend, agêrabî keyeyê xo. Sûrî nêterikna û dejê ci hema zî zerrîya mi de ya.”
Xoverdakaran ra yewe zî Cîhat Morgul (Bager) hîna 14 serre bî û wendekar bî. Dayîke Kadrîye Morgule ke her roje yena goristan, vana: “Seba ke lajê mi tarîyîye ra nêterso û nêcemidîyo, ez her roje yena goristan. Ez êdî bimira zî Sûr nêverdana.”
Sînan Dumano (Felat Amed) ke wendekarê unîversîte bî, badê ke 2 rey keweno hepisxane û vejîyeno, beşdarê xoverdayîşî beno. Dayîka Sînanî Emîne Dumane zî nê şîyayîşî nêşkena qebul bikera û wina vana: “4 domananê mi ra yê tewr jîhat o bî, her kesî ra zaf hes kerdêne. Wexto ke Sûr de bî mi nêşîna ci rê bedenê xo sîper bikera. Werekna ez bimerdêne, o ciwan bî. Ez her roje mezelî ser de hene vila kena.”
Her hefte Licê ra yena
Dayîka Azad Kaya (Brusk Amed), Azîze Kayaye zî seba ke lajê xo bivîna, her roje qezaya Licê ra yena Amed û goristan de nan vila kena. Dayîke wexto ke qala lajê xo kena, hewl dana ke nêbermo û wina vana: “Wexto ke qedexe dest pêkerd, lajê mi kewt mîyanê Sûr û êdî nêvejîya. Wexto ke mi ci ra vatêne, veje, lajê mi vatêne: “Tarîxê ma xirab kerdî, ma ez înan ra hîna bierjêr a. Eke ez merda, mi şehîdgeh de defin bikerê.’
Dayîka Mahsum Polatî (21) Ayfer Polate zî roja ke lajê xo vînî kerdo ra nata, ci rê şîn tepîşena. Dayîke wina vana: “Wexto ke xoverdayîş domîyayêne, ez her roje lajê xo gêrayêne. Lajê mi her roje ma ra vatêne ‘ez şima ra zaf hes kena.’ Ez her tim lajê xo hewnê xo de vînena. Rîyê lajê mi her tim huyayêne. Hema zî keyeyê ma de şînê lajê mi nêqedîyayo.“
Bi rojmekteb de, şewe mewzî de
Xoverdakaran ra Mahsum Gurkan (Bahoz Cudî) zî bi hedîseya Tahîr Elçîyî zaf vejîya aver. Gurkan bi aşman mîyanê xoverdayîşî de ca gêno. Dayîka ey Şenay Gurkane derheqê lajê xo de wina vana: “Lajê mi wextê qedexe de Sûr de mend û lajê mi roj şîyêne mekteb, şewe zî xendekan de nobete tepîştêne. Çimê ci sûr bîyêne. Wexto ke mi ci ra vatêne ‘lajê mi ti bêhewn manenî, meşo’ mi ra vatêne ‘Dayê, eke dişmen wextê hewnî de hêriş bikero, o wext do zaf embazî şehîd bikewî. Wextê rakewtişî nîyo.’ Şehadetê ci ra ver, mi gêra û va ‘Ma 7 kesî yew keye de birîndar î, la ma do esîr nêkewî destê dişmenî. Eke ma şehîd bikewî, cenazaya ma destê dişmenî de meverdêne.’ Ma do heta mergî xover biderî.”
Mamostayê xoverdayîşî
Mîyanê xoverdayîşî de mamostayî zî estbî. Nînan ra yewe zî Erdal Tekîn (Zana Andok) bî. Wexto ke xoverdayîş dest pêkerd, Erdalî fek mektebî ra veradabî û verê xo dabî warê xoverdayîşî. Erdalo ke her kesî ci ra vatêne ‘mamosta’, tena yew xeyalê ci estbî o zî agêrayîşê herra xo bî. Çimkî bi zorê dewlete koç kerdbî û xeyalê ci agêrayîşê herra xo bî. Nê semedî ra zî wexto ke xoverdayîş dest pêkerd, zulmî ver bêveng nêmend û beşdarê xoverdayîşî bî û hetê xoverdakarê ke emrê wendekarê ci de bî de ame definkerdiş.
‘Dişmenî mede huyayîş’
Wexto ke hêrişî dest pêkenî, Eşref Polato (Kendal) 36 serreyî zî beşdarê têkoşînî beno û heta peynî mewzîyê xo nêterikneno û bi 6 embazanê xo reseno şehadet. Dayîke Gulsum Polate seba lajê xo wina vana: “Lajê mi seba embazanê xo, canê xo da. Her çiqas ke keyeyê ma Sûr de nêbî zî, yew roje lajê mi ame mi ra va “Dayê, êdî wijdanê mi wehşeto ke Sûr de yeno cuyayîş qebul nêkeno, ez şona. Eke ez şehîd bikewa mi dima meberme.” Tewr peynî lajê mi gêra û va ‘Heqê xo helal bike dayê.’ Wexto ke ez bermaya, mi ra va ‘meberme, dişmenî mede huyayîş.’
‘Eke kurdî bibî yewe...’
Çekwar Çûbûk (Sekwan) şehîdê sifteyîn o. Hîna 16 serre bî û lîse de wendêne. 2ê kanûna 2015 de şehîd kewt. Embazê ci yê mektebî seba ci bi rojan çalakîyî viraştbî û nameyê ci heme dêsanê bajarî rê amebî nuştiş. Kerraya mezelê ci ser de ‘Mergêko bişeref, îfadeya tewr baş yê cuyayîşî ya’ nuseno. Dayîka Çekwarî Netîce vana ‘tena wa huyayîşê xo mi rê biverdayêne bes bî’ û bi dirbeta zerrîya xo dana zonayen ke ‘Eke kurdî bibî yewe, ti kes nêşkeno kurdan.’
EYLUL JIYAN / ANF / AMED