Fevzî Çakmak, di nusafa xo ya bi dîroka 18’ê êlule serra 1930’ê de peyitandinê gelek balkêş dîyar kerdbî. Nê peyitandî ke seba famkerdişa polîtîkayê fermî yên dewleta muhîm bî, di heman demê de seba ravekerdişa polîtîkayê dewleta tirk a ke hetê raşteyê herî erkdar û ser kurdan pêk amey, zey belgeyeke muhîm ameynê pênasekirin.
DAYIŞÊ ÇEKAN
Di nusafê de nê peyitandinê amey dîyarkerdişî:
3 Di cigêrayişê ke min Erzînganê de kerd min dî ke dewê Aşkîrîk, Gurk, Dagbey û Hayî, heremê aborîyê di asteke muhîm de kenî tengasîyê û di hêla bêasayîşîyê nê cayê herî muhîm î en derdora nê şaristanî de yê û tedîp û tenkîla înan wa bêro kerdiş… Hetî a de seba înan dewan bi lezgînî; dayîna bac û lejkeran, teblîxkerdişa radestkerdişa çekan, dema ke netîceyeke nêyînî vejîya, seba ke dewê kurdan, no heremê ke kewtê rewşeke gelek teluke, bandorek bêro kerdiş û serhûmara dewletê bê serwerkerdişê, ez no ramanê de yo ke bi yewîneyeke hewayî ya ke neqlî Erzîcanê bibo, nê dewe bêrê ruxankerdiş, nika ra pey guncav bibo.
3 Di navenda Erzînganê de nêzdîyîkê 10 hezar kurd estî. Nê kurd ke elewîtîyê sûdê gînê û hewl kenî ke dewê tirkan bikerê kurdewar û ziwanê kurdî vila bikerî. Peynî çend serrê beno ke kurdewarî Erzînganî dorpêç bikero. Gelek dewê ke bi adetîya xo tirk î la elewî yê, bi hişmendîya ke elewîtî kurditîyê dîyar bikero, ziwanê dayîka xo terîkerdî û bi kurdî qise kenî. Wa dewê ke herî kirinê nêweş rê rayverîyê kenî, dewê Rusaray, Mîtînî, Sincigi û Kelarîkê bi awayekî bingehî bikerê bin qeydan, zî înan ê ke rayverî neqlî Trakyayê bêrê kerdiş û tikey rayverê kurdan ê no heremê navenda şaristan û bi bin çavderîya polîsan de bêrê bi ca kerdiş û di bin ewlehîyê de bêrê girewtiş. Hewcedarî est o ke dewê tirk ke elewî yê, bi tirkî qise bikerê û seba ke ziwanê tirkî hemê heremê vila bibo, tedbîrê bingehî bêro girewtiş.
3 Yeno zanayiş ke di şaristanê no heremê de tikey karmend bi nijadî xo kurd î. Zey finak ameya peytinankerdiş ke Dadgerê Persînê Şevk Efendîyê Pulumura kurdan hîmayê kenî û bişew kurdan keyeyê xo kom kena. Hewceyê ke bi çi awayî beno bila bibo nê merdim neqlî teberî herema şaristan bibo û seba karmandê ona zî we kirarî pê bêrê.
3 Di no meseleya ke min ard ziwan de xala yewin a herî muhîm, dewê ke navê înan derbas benî teqez teblîxa înan bêro kerdiş û karmendê ke teqez bêro zanayiş ke bi nijada xo kurd î, caye xo bêrê girewtiş, seba di derbarê bergirê muhîm de biryar bêrê girewtiş, ez nê vernîyazan pêşkêşî hukûmatî kena…”
ÎCARETÊ HUKÛMATE
Fevzî Çakmak, di 20 êlule serra 1930’ê de raporêke diyin pêşkêşî Wezaretê Karê Zereyî û Wezaretîhî kerd. Seba ke sergihayî bibo, ma ê ca bidê beşêke no nusafê zî… “Dema ke ez Erzînganê ra ameynê Erziromî, min bi dewê ke ser vîyart, min nê dewijan kombîyayiş viraşt û min di nê kombîyayişan de vat ke pirsgirêkê est î yên hukûmatî înan ganî çareser bikero. Di demêke nêzdî de asayîş bêro pêkanîn û her kes bi mijulbîyîşê kar û barê xo bila bi heme hêza xo ardimkarîya îcaetê hukûmatê bikerê. Seba ke şarê tirk ê heremê bêrê vilakerdiş û Erziromî ra tikey çik bêro eşrawitiş…”
Nê raman û vernîyazê Fevzî Çakmak, di 8 citmenga serra 1930,’ê de bi bin Sereketîya Îsmet Înonu de hêla Heyeto Wezaretîyê no demê amey pejkerdiş. Zey ke yena dîyîş, herdi hereman zî nêzdîbîyîşê di sazîyê dewleta tirk ên asta herî cor belgeyê ke avankerdişa hişmendîya înan û polîtîkayê înan rave kerdîbî. Di Tirkîyaya 1930’ê de seba çesibankerdişa polîtîkayê serwer ke ‘Nijadperest û faşîzan’ î, nê belge di muhîmîyeke dîrokî yê.
ARMACN PEYNÎKERDIŞ O
Di heme ravêreyeyê de têorîyê Teza Dîroka Tirkan a viraşteyî û nijadperestî zî kewt rojdema Tirkîyayê. Peynî ke vernîyazê Fevzî Çakam ame pejkerdişê, di 12 citmenga 1930’ê de talîmatnameyek ame weşankerdiş, di no talîmatnameyê de seba ke tevgera di Pîlemûrîye de dest pê bikero, ame dîyarkerdiş ke Serkanê Serheng Ruştu yê ke venêrîneriya Artêşa 3’ina pêroyina bi, ameya wezîfekerdiş. Serheng Ruştu raşteraşt bi kolorduya 9’ina ey ra giredaya bi.
Di netîceya nîqaşê ke qewimîn de biryar ame dayiş ke di 24’ê citmenga serra 1930’ê de hêrişa Pîlemûrîye pêk bêro. Hewna di netîceya nê nîqaşan de biryar ame dayiş ke hêriş tenya bi Pîlemûrîye bi sînor nêmono, êşîrê Heyderan û Abbasan ke kewtê sînorê Nazimiyeyê û eke êşîrê ke hetkarîyê înan bikerê estî, heme bikewê mîyanê lîsteya hedefê.
PEYNÎYA OTORÎTEYÊ
Kontrola Pulumur û herêma dorûvera a, hetê erdnîgarîya ke çityayê asê pêkameynê dijwar bî. Kurdê ke bi sedslan bi verba her hêrişa ser înan axan xover day û xo pawiyayişê de hewna verba hêrişê dewleta tirk xover bidaynê û xo bi pawiyaynê. Kurdê no heremê xeynî otorîteya xo ya heremî, pêkutiyê ke tebere de amey, qet ser veranêday. Peynî ke Komara Dewleta Tirkîyayê ame awanbîyîş, qet rewş nêbedilya. Zey Pîlumûrîye û dorûvera a, di Dêrsime de zî otorîteya Komara Tirkîyayê ca nêgirewtbi.
No herem û kurdê ke no heremê de manaynê, bi ziwan û çanda xo, bi sekneke ke otorîteya hukûmta nêpeijraynê. Bi vindartişê xo zey di rewşa giraweke xoser de bî û hetî a yewê seba komara Tirkîyayê girewtina no heremê ya bin venêrînerîya nê gelek muhîm bî.
Semeda bingehîn a hêrişê Pîlemûrîye no bi, Zey din çikê ke yena vatiş seba ke dîroka fermî ya qewimyayişan bêrê pêkameyê, heme teorîyê hewldanê yê. Bi derbirînê zey “Eşqîyatî, çetetî, zirardîyîşa aborîyê û zwb…” hewl ameya dayiş ke teorîya no hêrişê bêro xelqkerdiş. Nusafê Fevzî Çakmak û plansazîya fermandarîya Kolorduya 9’in, no yew bi awayekîe zelal xo dono dîyarkerdiş. Yena vatiş ke: “Şîrê, dewan ra bivajê bila çek, bac û lejkeran bidê. Eke nêdê, înan bikişî.” No talîmat bi awayekî zelal her çikî de dîyarkena. Peynî ke talîmat kewt pratîkê, no waştiş hela şar û ameybî pejkerdiş nêame pejkerdiş, dew û êşîrê ke amey dîyarkerdiş, ameynê tasfîyekerdiş, dewê kurd di qirkerdişê ra ameynê derbaskerdiş. Hetê de asil armanca bingehîn, bicakerdişa otorîteya Komara Tirkîyayê ya no heremê bî… (Famkerdişê rê hêla mantiqa dewletê no pêkan o.) holê ra wedarnayişê hêmanê bingehîn ên derbirîna kurdîtîyê bî.
KURDAN XO PAWIT
Di 24 citmengê de hêrişan dest pê kerd. Artêşa tirk di 28 citmengê de kewt xeta Amed-Harsî û bi ca bi. Di sibeha no rojê de dewê Aga Ateş, Hesen Elî û Alsan, ser û binê hew amey kerdiş. Peynîya nêmroj aşkîrek ame eşrawitiş, dûre herema Kûrkê bi heman aqûbetê ra rîbirî mend. Heremê ke leşkerê tirk pê de şîro, sifteyin hela balafirê şer û bi bombebaranê hêrişê tund ameynê kerdiş, dema lejkera ameynê noca de ca girewtî zî seba hedefa ver, heman rêbaz ameynê bikaranînê. Kurdan di serî de hewl day ke malbatê xo bipawê. Cenî, gede û extîyarê xo girewtî û di mîyanê cayê asê yê koyayê Dêrsimê de xo veşartî. Koy no derfet nêdaynê ke lejkerê tirk demeke derg hêrişê bibê ser înan.
Di mîyanê çend rojan de bi bikarana de agêyrayê. Hem hêla zexîreyê ham zî hêla westandişê hem zî hêla mercê erazîyê artêşa tirk bitengazîyê mendî. Seba ke ser kurdê heremê bi seran gele pêketiş qewimîbî û êdî rêbaza pêkewtişî bander bibî.
Hetê a yewe zî bi taybetê dewê Kûrkê û dorûvera a xoverodayişêke xurt nîşan da û destûr nêda ke lejkerê tirk tikey zî aver şîrê. Artêşa tirk a ke nêşkîyaynê aver şîro, xo ont Pîlemûrîye. Her wiha milê ey de hêriş zêde bi ser nêkewt. La hêza bingehîn a hêrişê, milê hêrişa ke Walîyê Xarpêtî de bi.
WALÎYÊ XERPÊTÎ
Walîyê Xarpêtî Fahrî Bey, di 24 citmenga de ameybi Nazimîyeyê. Bi ameyê xo zî bi armanca ke tirsa kerdişa qirkerdişê dorûverî ra vila bikero. Fahrî Beg êşîran ra agahî eşrawit, gelek serokeşîrê kurdan hetê tirk fikran şî cem Walîyê Xarpêtî; wead kerdî ke seba ke hêrişê bêro vindarnayiş nê kurdê kê serehewanakarê heremê xo ra bigerê û radest bikerê. Eke hewca bikero înan zî bi artêşa tirk de seba ke serehewnayêkar bêrê girewtiş, bikewê mîyanê hêrişê.
XOVERODAYIŞÊ KOBANÊ
Seba dîyarkerdişa disozîoya xo ya bi dewletê ra di mîyanê kesê amey hetê Walîyê Xarpêtî Fahrî Beg de Kamber Axa û Xidir Axayê Heyderanî zî estbî. Nê gededanan karê Walîyê Xarpetî hêsantir kerdbî. Hetê hêla teluke ya hêrişa Pîlemûrîye no bike; Pulumurî bi êşîrê Heyderan û Ovacikê de bibê yew. Di no rewşê de erdnîgarîyê ke serehewanayiş binê ke hera bibîya û hûmara êşîrê ke beşdar serehewnayişê bibî, zedê bibiîya.
Fevzî Çakmak Serheng Ruştû yê ke seba hêrişa Pîlemûrîye ameybi wezîfekerdiş, bi ser nêkewtbi wezîfeyî ra girewt. No demê zî dewleta tirk waşt bi kurdan bihelêno, nika di Kobanê de bi hembarîya çeteyê DAIŞî wazena kurdan bihelêno la kurdan verba çeteyan bi rûhê Pîlemûrîye têkoşîn danê.
Dîroka hêrişa diyin a ser Pulumurê
Dîroka destpêka hêrişa diyin a Pîlemûrîye zey 10 teşrîne serra 1930’ê ame dîyarkerdiş. Goreyê plansazîya newe ya Omer Halîs, artêşa tirk a ke derbasî hêrişê bi, di heremê Kûrk, Danzik û Hûtê ra derbas bî. Cayê serwer ên heremê amey bicakerdiş, her wiha heremê mîyanê Karacakale û Kûrke amey girewtiş, fîloya balafirê bit eşeyê ke di kêliyê de eşkîyaynê hêriş bikero, ame hadrekerdiş.
Bergirê ke amey girewtiş zî artêşa tirk zêde aver nîşê. Nê bomberankerdişa balafiran, nê zî hêrişê hêzê bejahî, nêşkîyaynê kurdan bitengbikerî. Hetê a de bi seyan serr kurdan, no ax pawiyaybî. Nê erdnîgarîya ke kerra bi kerra, dar bi dar nas kerdî, bibê hêzêke muhîm Di pêkewtişê dijwar ên ke dorûvera dewê Dagbey û Hûtê ame cuyayiş de wendahîyê herdi hetê zî çibî.
Dagbey û Hûtê ameyiş cuyayişê de wendahîyê herdi alîyan zî çibî. Artêşa tirk a ke di netîcegirewtişê hêrişê de bi biryar bi. Di 14’ê sermawezê de ravêreyeya hêrişeke dijwartir da dest pê kerdiş. Kurd û dewê herema serehewanayişê çin kerdî. Di no mîyanê de yeweyê tirk ên di bin fermandarîya Walîyê Xarpêtê de bî dema ke dîyîş Pulumur kewto bin kontrolê, ver bi êşîrê Bal uşagi, Lolan, Ebasan, Heyderan û Dekanê Mazgirî ê şî û dest pê hêrişê xo dijwar kerdî.
Dewê ke xo cîresnay înan pêroyin veşnay, dewê ke kewtê destê înan heme kiştî. Bi seya mercê erdnîgarîyê û demdergeya hêrişê, beşeke muhîm a kurdan, hêrişê xelisyay. La heme nê yewê êşîrê muhîm ên zey Heyderan û Ebbasan derbê giran werdî. Bi hêrişa Pîlemûrîye û bi çewisandina xoverodayişa ke ver hêrişan çekerdiş rê; serdema serehewanayaşan ke bi Serehewnayişa Agirîyê ra paralel bi ver kewt, ya zî dewleta tirk seba çewisandina zey hedef dîyar kerd, teşwîqê serehewanayişê kerd û diçewisand û bi peynî bî.
DÊRSİM