Cografyaya Dersim de seserra peynî de di Tertelê girdî qewimyayî. Bi Qirkerdişê 1915î saranê Ermenî, Asûrî, Sûryanî û Keldanîyan rê zilm û zorvajiyeke gird ame kerdis. Tertelê 1938î yê Dersim kî linga diyîn yê polîtîkayanê qirkerdisî ya. 

Ters û travmayê nê Tertelêyan hona kî ramenê, dirbetê ci hona rakerdeyê. Kokimê ke Tertelê 1937-38î cuwyayî hona kî kamerayan ra tersenê û vanê, xoverdayis qederê ma yo. 


Nîmeyê dewî qir kerdî

Kokimo Dersimiz Seydalî Goktaş  ke wextê Tertelê ’37-38î de 15 serre bi, dano zonayen ke, ey Tertelê ’38î de xêlê mordemê xo kerdî vindî.  Goktaş ke wayrê zonayis û tecrubeyekê gird o ano ziwan ke înan pir dej û janî dîyê û hina qisey  rameno: “Eke ma bibîyaybî jû, belkû rewş do nîya nêbiyaybi. Ma behsa kamcî janî bikerime. Nîmeyê dewa ma qir kerdî. Yê ke şî sirgûn, yê ke sêwî mendî, behsa kamcînan bikera.” 


Tertele rameno 

Welatizan ra Selman Yeşîldag kî aşkere keno ke herem de polîtîkayê qirkerdisî ramenê.  Yeşîldag’î vist vîrî ke verikîn Ermenîyan qirkerdî, peycoy kî Qizilbaşan û hina va: “Peycoy dor onca ame Dersim. Ez eve xo dewa Demîrkapi yê Dersim ra ya. Dewa ma nezdiyê Xozat’î ya. Xozat ra xeber amê. Peycoy xêlê kesî şî hetê Xozat. O çax Xozat vîlayet bî. Peycoy jû bi jî însanan qir kerdî. Zey ewro. Ewro kî hîrê, panc qir kenê. Eke na mîlet hewna kî bervena se, yeno no mane ke tertele rameno.  


‘Bireme lazê mi’

Yeşîldag o ke Tertelê 1938î de bi yardimê pîyê xo tifinganê makîneyî yê otomatîk ra xelesîya hina behsê demê qetlîam keno: “Ez o wext 20 serrîbî ya. Ma pêrokînan berdî mergê dewa Zimêx yê Xozad.  Waştî herkesî ewja de qir bikerê. Pîyê mi, mi rê va ‘lazê mi bireme’! Eke ti hetê cor şirê to kisenê, bireme hetê cêr, xo bixelesne. Ez kî hetê cêr remaya. Mi eve mîlet ra pîya xo nimite. La pîyê mi û mordemê mi pêrokînî ûzka de qir bî.” 


Awe eve gonî herikya

Alî Korkmaz ke wextê herekatê eskerî yê verra Dersim de 15 serre bi ebi nê vatişan qirkerdiş ard zon: “Verikîn lejkerî amey, peycoy keşifî destpa kerd. Waştî ma pêrokînan qir bikerê. Tayî xo nimitî, tayî qir bî, kişiyayî. Yê ke Dereyê Laç zanê, xo ra wahşet kî zanê. Awe eve gonî herikya. Ewro kî ma hona heqê xo geyrenê, herb hona kî rameno. 


‘Ya Xizir birese hawara ma’

Welatizan ra Alî Yildiz kî ano ziwan ke demê qirkerden de înan berdî hetê Mezgêr û bi nê vatişan behsê biyayisan keno: “Xêlê mordemê ma qir bî. Welatizê ke awa Pilûr û Mûnzûr ra vêrdî ra ebi tifinganê otomatîk gulevaran kerdî. Tayî dewizî estî awe. Awe eve gonî û cesedî herikya. Ê rozan ma nêşkenê xo vîra bikerê. Ma kişta Mezgir ra berdî dewa Xiran. Ma ewza de xêlê wext mendî. Tayî kî rusnay sirgunî. 

Yeno vaten ya ‘Mayî qe domanê xo ra ciya bena’? Qirkerdisê Dersim de cîya kerdî. Ma destê xo Xizirî rê kerdî ra û ma vatî ‘Ya Xizir birese hawara ma’!.  


 ANF/DERSİM