Rîtuelê Xizir, Xidir Îlyas ya zî Xidir Ellez bi serrano hardê Mezopotamya û Anatolya de bimbarek beno. Aşma Xizirî seba elewîyan, roşanê Xidir Îlyas seba êzidîyan û Xidir Ellez zî seba xêlê îtîqatan pîroz û erja yo.
Verîya ke Aşma Xizirî biqedîyo, Dersim de kesanê feqîrî rê qawit ame vilakerden. Aşma Xizirî ke mavêna 15'ê Çile û 16'ê Sibate de ya de, nîyaz yeno kerden, roje yeno girewten, qurban yenê birnayene û qawitê Xizirî bi destaran yeno viraştiş.
Cinî kulturî ramnenê
Dersim de zî cinîyan kulturê desan serran emserr zî ard ca. Cinîya bi nameyê Sûltan Zamûr ke Pêrtag ra wa, da zonayen ke êyî qawitî seba keyeyanê feqîrî kenê vial.
Zamûr bi nê vatenan tarîfê potişê qawitî da: “Sifte genim (xele) ser tewqî de yeno qelênayene, dima ra dekenime destarî û tehnenê. Peycoy genimo tehnaye pirojine ro yeno dayene û erzîyeno awa girênayî mîyan. Verîya coy sol û şekir erzîyeno awe mîyan; û heta ke renga ci bibo tarî yeno sûrkerden.” Qelênayenî ra dima Sûltan Zamûr qawitî kena mîyanê qabekî û orteyê ci akena, tewr peynî de rûno keleyî rijnena serê ci.
Şengal de Roşanê Xidir Îlyasî
Roşanê Xidir Îlyas ke orteyê aşma Sibatî de yeno pîrozkerdiş bereket û vêşêrî temsîl keno. Xidir Îlyas bi destê cinîyan neqlê neslanê newî beno. Êzidî zî her serr aşma Sibate de hîrê rojî bi wesîleyê roşanê Xidir Îlyasî raje tepêşenê, roja dima ra zî roşanî kenê bimbarek.
Qomê Êzidî zî verîya roşanî genim kenê sûr û dima ra destarî de tehnenê. Genim o ke yeno tehnayen ra vanê Sivik û seba Êzidîyan pîroz o. Herzewbîn genim o sûrkerde bi hewt gaxanî îkramê meymanan beno. Hûmara hewt seba Êzidîyan bimbarek a. Rîtuelê qelênayişê genimî (xele) her serr virazîyeno û nameyê no kirarîyêyî zî Qelandok o. Xidir Îlyasî de herzewbîn goşê keynekan yenê qulkerden. Bi sebebo ke Êzidîyan de birnayişê porî guna yo, tenya no roşanî de por birnîyeno. Roşanê Xidir Ellez zî hetê şaranê Anatolya aşma Gulane de yeno bimbarek kerdene.
DERSIM / ŞENGAL