Belkî roja 24’ê Nîsan 1915’ê  mîladî Terteleyê Ermenîyan yena zanayiş la belê di Anatolyayê de no tertele ser ermenîyan terteleyê yewin nêbî, verê 1915 ser ermenîyan bi desan polîtîkayê terteleyê ame şuxulnayiş. Di mîyanê serrê 1894 û 1896’ê de bi emrê Sultan Abdullahîmîtî 2’ine Alayê Hamîdîyeyê bi şîara ‘Agêrayişê Ummetî’ ameybî sazkerdişî. 

Peynî zî endamê Alayê Hamîdîyeyê taybetê şaristanê zey Wan, Erzirom, Sason, Sêwaz û Bedlîs de ser ermenîyan dest pê polîtîkayê tacîz, tecawiz, bi zorî bedilnayişê dînî û xaspê mal û milkê kerdî û peynî zî 100 hezar ermenîyê qetil kerdî.

Peynî zî cesedî ermenîyan endamê no alayê yew çalî ra bar kerdî û peynî zî day adirî. Taybetê ser ermenîyan di Edeneyî de terteleyeke gird ame şuxulnayiş û ermenîyan dejê no terteleyê hema zî cuyenî. Çi heyfo ke tertele her tim ame ermenîyan vîna.


Muslimankerdiş

Di serra 1889’ê de bi îdelolojîya tirkkerdişî, Îttîhat û Terakkî ame sazkerdiş, no tevger bi waeda biratî û azadîyê partîya bî îqtîdar. Na partî sifteyin 24’ê Nîsan 1915’ê di Stenbolê de ser ermenîyan dest pê terteleyê kerd. Di Stenbolî de 100 roşnvîrê ermenîyê banan xo ra amey girewtiş û peynî zî nê roşnvîranan veng nêvejîya. Peynî zî di 27’ê Gulanî de Îttîhat û Terakkî ser ermenîyan biryarê tehcîrê (Bi zorî koçkerdişî) girewt. 

Peynî zî çarçiweya tehcîrê bi zorî bi hezaran cenî, doman û extîyarê rayîr ra amey vetiş la belê di rayîrê de hetê lejkerê Îttîhat û Terakkîyê bi hezaran doman û cenîyê ermenîyê amey qetilkerdiş û bi no hêrişî zî Terteleyê Ermenîyê dest pê kerd. Serra 1915’ê ra nika kam hukûmat ame se fek nêzdîbîyîşê terteleyê ra vera nêda û hema zî nê dewleta tirk nê zî hukûmata AKP Terteleyê Ermenîyan qebul nêkerdî. Belkî hukûmata AKP no terteleyê qebul nêkeno la qîrayişê maxdûrê terteleyê cenî û domanê heme dinyayê ra vila bîyo.


Hîkayeya martenî

Nuştox û hunermendê operayî Anaîs Marten zî goş, pîlan xo da û peynî zî ser Terteleyê Ermenîyan dest pê cigêrayişê kerd. Marten hîkayeya Dapira xo Arşaluyî ser wina vat: “Di banê ma de qet terteleyê ser qise nêamenî kerdiş. Dema ke min dorûverê xo ra terteleyê eşnawit, min zî peynî dest pê cigêrayişê çekûya ‘aksor’ kerd. Di tirkî de çekûya aksor vateya sirgûn yena. Dapira min her tim bermaynê. Yew roj dapira min, min ra vat; ê di Sakaryayê de cuyaynê û yew roj lejkeran amey û heme malbatê înan çin kerdî. Peynî zî ciranê înan a girewtî û ardî Stenbolê û uca de zî dayê Yetîmxaneya Ermenîyê. Çi heyfo ke her tim dewleta tirk ser ma, polîtîkayê bi zorî muslimankerdiş şuxulnayo.” 


EYLEM DAŞ / JINHA



Aho: Ganî Tirkîya terteleyê de rî bi rî bêro


Di şaristaneka Sodertalje ya Stockholmî de nêzdî 30 hezar asurê cuyenî û serekê şaredarîya na şaristaneka zî asurî Besîm Aho yo. 

Aho ser terteleyê vat ke ganî dewleta tirk û hukûmata AKP fek polîtîkayê înkar û îmhayî vera bidê û terteleyê qebul bikerî û wina vat: “Nika di Rojhîlatê Mîyanê de dewletê DYA, Rûsya, Tirkîya û Erebîstanê Suudî seba menfaetê xo şer kenî û peynîya şerê nê dewletan zî DAIŞ mîyanê ra vejîya û DAIŞ zî nika ser şaran dest pê polîtîkayê terteleyê kerdo. Armancê DAIŞî bi hetkarîya hêzê kapîtalîstan şaran mîyanê ra hewanayişo. Ma wazenê bi sewbî şaran pîya biciwî û eynî heqê ra wayîr bibê.”


Verba DAIŞî têkoşîn

Aho ciresna ke nika verba çeteyê DAIŞî şarê kurd û asurî pîya têkoşîn danî û wina vat: “No şer tena şerî ma nîyo, şerê merdimatî yo. Verba çeteyê DAIŞî pawiyayişê nirxê merdimatîyê yeno kerdiş. DAIŞ taybetê xo ra şarê bindestê kurd, êzidî û suryanî hedef girewta. Ganî di Habur û Til Temîr de şarê suryanî serxo nêrê veradayiş û têkoşîna şarê kurd û asurî ra zî Yewîtîya Ewropayê hetkarî bido. Eke di Tirkîyayê de demokrasî, aştî û azadî aver şîro do ma Tirkîyayê eşkenê biagêrî.”  STOCKHOLM



Suryanîyan sifteyin şermezar bikerê


Suryanîyê Mêrdînî seba şermezarkerdişê Terteleyê 1914 û 1915’ê sifteyin di Mêrdînî de meşeke dar bivisnî. Suryanîyan seba terteleyê zî 100 saet dest pê grewa vêşanî bikerî û peynî zî 24 Nîsanî de suryanîyan dest pê meşeke girseyî bikerî. 

Meşî ser serekê Komeleya Yewîtîya Suryanîyan Yuhanna Aktaş vat ke ganî Tirkîya terteleyê rî bi rî bêro û wina vat: “Ma sifteyin ona yew meş dar visenî. Hetanê nika ser tersa terteleyê, ma qet ona yew şermezarî nêkerdbî la dîroka Komarê de sifteyin suryanîyan ona yew çalakî bivirazî. Şermezarkerdişî terteleyê di heremê de heme banê şaredarîyan tulbentê sîya bieleqnê û kombîyayiş û konferansan bivîrazîyo.”  ANF/AMED



Çiqa înkar dewam bikero ona terteleyê zî domyeno


Nuştoxê Rojnameyê Agosî Pakrat Estukyan Terteleyê Ermenîyan ser vat ke îttîhakaran waştê dewleta neteweyê înşa bikerî û no ser zî ser ermenîyan dest pê terteleyê kerdî û wina vat: “Sifteyin waştê asîmîle bikerî, peynî ewnîyay nêeşkenî dest pê terteleyê kerdî. Peynîya terteleyî zî kam mend se heme ser polîtîkayê tirkkerdiş û muslimankerdişî şuxulnayî.”

Estukyan îzeh kerd ke pergala faşîst waşt kurdan zî asîmîle bikero la nêeşkîya, no ser zî kayê înan xêrap bî, eke ona nêbîynê polîtîkayê înan do dewam bikerdî û wina peynî kerd: “Mal û milkê ermenîyan ser ame roniştiş, çimkî waştê ermenîyan nêagerê Tirkîyayê. Çi heyfo ke hema zî dema AKPê polîtîkayê tirkperestî û muslimankerdiş domyeno û no ser zî verba na zîhnîyeta faşîst zî têkoşîn şert o.”  DÎHA/STENBOL