Partîya Demokrate ya Kurdistanî (PDK) ke 7ê hezîrane de tayê partîyanê sîyasîyan reyde kombîyayîşêk viraşte, seba xoserîye qerarê viraştişê referandûmî girewte. No qerarê referandûmî xo reyde xeylê munaqeşe û persan zî ard. No het de şarî de şik virazîyeno; gelo no referandûm seba xoserîye yeno viraştiş yan zî seba weçînayîşî na game yena eştiş?
Tirkîya, Iraq, Amerîka, Almanya û zaf welatanê bînan ra xeylê reaksîyonî ameyî. Labelê reaksîyonanê teber ra vêşêr, Başûrê Kurdistanî ra tayê partîyê sîyasî û şar zî na gama PDKyî muhakeme kenî. Başûrê Kurdistanî de demêko derg o ke hetê ekonomî, sîyasî û komelkî de krîzêk yeno cuyayîş û PDK û YNK 24ê adara 2017î de seba xoserîya Herêma Kurdistanî ameybî têhet û referandûmî ser o pêvînayîşêk viraştbî. PDK bêxera Tevgerê Goranî partîyanê bînan reyde aşma adare de pêvînayîşêk viraştbî û aşkere kerdbî ke înan qerarê viraştişê referandûmî girewtî. Vera nêyî de Tevgerê Goran û Komala Îslam zî sere ra nata waştênê ke wa referandûm meclîs de bêro munaqeşekerdiş. Tarîxê referandûmî yo peyên sey 6ê teşrîna peyêna 2017î ameyo zelalkerdiş.
Goran û Partîya Komeleya Îslamî beşdarê kombîyayîşî nêbîy. Her di partîyî aşkere kerdî ê vera xoserîye û referandûmî de nîyî, labelê PDK kayêko sîyasî kay keno.
Çira şikî estî?
Başûrê Kurdistanî de partîyê sîyasî û şar nê sebeban ver bi hawayo şikin nê referandûmî ra ewnîyenî:
* Ganî qerarê referandûmî parlamento de biameyêne munaqeşekerdiş û dima ra biameyêne girewtiş. Seba ke wina nêameyo kerdiş, şar fikirîyeno ke no referandûm seba menfîetê PDKyî yeno kerdiş.
* Qerarê referandûmî ame girewtiş, labelê dima ra wexto ke Iraq, Îran, Tirkîya û Amerîka ra reaksîyonî ameyî, vatişê sey ‘referandûm nîno manaya îlankerdişê xoserîye’ û sewbîna ameyî vatiş. Nê vatişî zî bêbawerîtî zêde kerdî.
* Qanûno bingeyî yê Iraqî de referandûm û xoserîye de ti made çin o.
* Goreyê madeya 140. ya qanûno bingeyî yê Iraqî tayê herêmê ke sey Kerkûk, Şengal, Xurmatu, Celawla û sewbîna ke sey ‘herêmê munaqeşeyinî’ yenî zanayîş de gelo referandûm do bêro viraştiş an nê, nîno zanayîş.
* Herêmê ke binê kontrolê Pêşmerge, artêşa Iraqî, Haşdî Şabî û DAIŞî de yo, ê cayan de do referandûm senî bêro viraştiş, merdiman de şik virazîyeno.
* Şar de fikrê ‘gelo PDK do referandûmî seba serekîya herême û weçînayîşê parlamento qezenç bikero do bixebetno’ esto.
* Goreyê qanûnê Başûrê Kurdistanî ganî qerarê weçînayîşê parlamentoyî 6 aşmî verê ra bêro girewtiş û Heyetê Weçînayîşî yê Berzî ra bêro vatiş. Na rewşe de referandûm bêro viraştiş, nêro viraştiş zî weçînayîş goreyê qanûnan nêşênîyo 6ê teşrîna peyêne de bêro viraştiş.
* Iraq, Îran, Tirkîya, Amerîka, Almanya û zaf welatan ra reaksîyonî ameybî û vera nê reaksîyonan de bêvengmendişê PDKyî zî şikê merdimî zêde keno.
Do senî bîro viraştiş
Başûrê Kurdistanî de ti kes vera viraştişê referandûmî de nîyo û no het de 2 fikrî estî: Îxtîmalo yewin de PDK do referandûmî seba ameyoxa partîya xo bifikirîyo esto. Eke wina bibo ganî PDK Tirkîya îqna bikero ke ‘no referandûm seba xoserîye nê, seba ke weçînayîşan qezenç bikero’, yeno kerdiş. Heto bîn ra eynî PDK ganî Îran û Iraq rê zî temînatê ‘cayanê munaqeşeyinan de referandûm do nêro viraştiş’ bido. Referandûm ancax bi no hawa virazîyeno. Badê ke krîzê Qatarî vejîyayî, Tirkîya û Îran nizdîyê yewbînan bîyî. Tayê qelemşorê PDKyî zî vanî AKP vera xoserîye de nîyo, tena seba weçînayîşê 2019î lazimîya ci seba reyanê nîjadperestan esta, cok ra vindetişêko winasî nîşan dano. Îxtîmalo dîyin zî PDK vera tehdîtanê Tirkîya, Îran û Iraqî de goş bido partîyanê sîyasî yê herême û referandûm ra ver viraştişê weçînayîşê parlamento plan bikero. Eke îxtîmalo dîyin bêro tercîhkerdiş, o wext kurdê heme parçeyanê Kurdistanî piştî danî no qerar û dima ra beno ke seba Kongreya Neteweyîya Kurde bingeyêk bêro awankerdiş.
Senî derbaz beno?
Atmosfero ke Rojhelato Mîyanên de yeno cuyayîş firsendêko tarîxî dano şarê kurd û şaranê bînan rê. Seba Kongreya Neteweyîya Kurde ke 2013 de zaf gamê muhîmî ameybî eştiş, eke nika zî tayê çîyê muhîmî bêrî kerdiş, o wext beno ke krîzo ke Başûrê Kurdistanî de yeno cuyayîş, bêro derbazkerdiş. Eke wina bibo, beno ke seba referandûmî kurdî bi hawayo yew veng vengê xo dinya de bidî eşnawitiş. Eke referandûm bin kontrolê partîyêk ra bivejîyo, o wext do dinya de hîna zaf veng bido. Neke newe ra ma do bêrî sere. O wext referandûm do seba Başûrê Kurdistanî berê tehlukeyanê neweyan biakero.
ANF/BRUKSEL