Goreyê cigêrayîşê kovara Françaîs Dans Le Monde, kurdkî mîyanê 3 hezarî ziwananê dinya de 76 ziwanê ke wayîrê edebiyatî yê ra yew o. Ancîya goreyê eynî cigêrayîşî, dinya de mîyanê 80 ziwananê tewr averşîyayeyan de, ziwano tewr aktîfo 31in o.
Ziwanê kurdkî zî bêguman leteyêkê tarîxê înkar, asîmîlasyon, teda û qedexe yê ke ser kurdan o. Ma bi çarçewaya pêroyî biewnîme kurdkî ra. Ziwanê Kurdkî, famîlyayanê ziwanan ê dinya de mîyanê familyaya Hînd û Ewropî de ca gêno. Ziwananê vakurê rojawanî yê îranîyan ra yew o. Kurdkî, yew nameyêko kompleks o, yanî nameyo muşretereko ke 5 dîyalektanê kurdan pîya tarîf keno. Nê lehçeyî gore zêdeyîya nufusê qiseykerdoxanê înan, nê yê;
1) Kurmancî (Kurdkîya Bakurî)
2) Soranî (Kurdkîya Mîyanêne)
3) Lurrî (Kurdkîya Başûrî)
4) Kirmanckî (Zazakî)
5) Gorankî (Hewramî)
Ziwanî ser o tesîrê parçe-parçe mendişî
Kurdkî, ewro parçeyê welatê kurdan ê ke hetê sîyasî ra binê Tirkîya, Surîye û Îranî yê û Herêma Kurdistan a Federale ra teber Armenîstan, Gurcîstan, Azerbaycan û qismen Turkmenîstan, Qazaxîstan, Qirxîzîstan, Efxanîstan û Pakîstan de yeno qiseykerdiş. Parçe-parçe bîyayîşê kurdan çi heyf ke ziwanê înan ser o zî tesîr kerdo. Ziwanêko ortax û standardîzebîyayî nêvejîyo orte. Semedo ke kurdkî nêbîyo ziwanê perwerde û îdareyî, cîya-cîyayîya lehçe û fekan zêde bîyo, qiseykerdoxanê lehçeyan mîyan de yewbînan fehmkerdiş sînorkerde mendo.
Sey sewbîna şaranê Asya, ziwan, kultur û folklorê kurdan ser o xebatê verênî, verî Ewropa de dest pêkenê. Eke ma seyahatnameyê ke tede kîşta heme şaranê Asya de kurdan ra zî qal beno bidê hetêk Ferhengê M. Garzonî “Gramer û Ferhengê Ziwanê Kurdkî”yo ke 1787 de Roma de weşanîyayo sey esero yewin yo çapbîyayeyî qebul beno. Dima ra eynî serre Rûsya de Ferhengê Pallasî “Bi hawayêko mukayeseyî Ferhengê Heme Ziwan û Lehçeyan” yeno. Na serre ra pey kurdan û ziwanê kurdkî ser o çi xebatê mîsyoneran çi xebatê akedemîkî gelek eserî yênê çapkerdiş.
Tarîxê nuştişê kurdkî
Tarîxê nuştişê kurdkî heta seserra 7ine reseno. Eserê tewr verên û kehenî, yê gorankî û lurrî yê. Gorankî reya verêne bi destê şaîranê yaresanan, bi kurdkîya lurrî zî hetê Baba Tahirê Uryano ke goreyê rîvayetan mabênê ss. 10 û 11 de ciwîyayo ra ameyo nuştiş. Nusîyayîşê lehçeya kurmanckî ss. 11e de bi Elî Herîrî dest pêkeno dima ss. 16e de bi Melayê Cizirî, ss. 17. Ehmedê Xanî dewam keno. Ancîya bi sorankî ss. 18ine de nusîyayo û na lehçe seserra 19ine de bi sayeyê Mîrektîya Babanî bîya ziwanê edebîyatî. Mabênê lehçeyanê kurdkî de, a ke pê tewr erey nusîyaya lehçeya ma kirmanckî yan zî zazakî ya. Esero yewin o ke bi destê yew kirmancî nusîyayo Mewlîde Kirdkî yê Mela Ehmedê Xasî yo. No eser, 1899 de Dîyarbekir de çap bîyo. Ey ra dima bi kirmanckî esero 2. yê kirmanckî, Mewlîdê Nebî yê Usman Efendîyê Babijî yo ke 1933 hetê Celadet Alî Bedîrxanî ra Şam de çap bîyo. Esero 3. zî Beyatname yê Şêx Selaheddînê Şêx Sêîdî yo ke ey semedê murîdanê xo nuşto.
Helbet ma nuşteyêko winasî kilmek de nêeşkenê heme tarîxê kurdkî ra; xususîyet û averşîyayîşanê lehçeyanê kurdkî ra dergûdila behs bikê. La ma eşkenê ronayoxê bingeyê ziwanê modern yê kurdkî Celadet Alî Bedirxanê rehmetî bi hurmet û minet yad bikê. Seke yeno zanayîş ey, alfabeya kurdkî ya latînîye tespit kerda û dima ra bi na alfabe û kurdkîya kurmancî kovara Hawarî, 15 gulanê 1932 çap kerda. Kovara Hawar, weşanê yewin yê kurdkîya modern û latînkî yo. Ma kurdî, 2006î ra nat her serre serrgêra çapbîyayîşê hûmara yewine Hawarî yanî 15 gulane sey Roşanê Ziwanê Kurdkî pîroz kenê.
Kirmanckî ser o ewnîyayîşêk
Seke ma verê zî va nuştişê kirmanckî zaf erey dest pêkerdo û eserê ke ma cor ra nameyê înan nuştî înan ra teber tekstê kirmanckî hema-hema qet çin ê. Tayê tekstê folklorîk û qijê ke çend hûmaranê Rojnameyê Roja Newe (1963) û Roja Welat (1977) de vejîyenê îstîsna yê. Merdim ke nê çend tekstanê qij û folklorîkan nêhesibno şêno bivajo nuştiş û edebîyatê modern yê kirmanckî bi manaya rastkêne vejîyayîşê kovara TÎREJî yo ke mabênê 1979-81 de çap beno reyde dest pêkeno. Di taybetîyê muhîmî yê bînî yê kovaraTîrejî nê yê ke; heta a roje kovara ke safî/sernaser bi kurdkî neşr bîya û reya verêne tede ca dîyêno hem lehçeya kurmanckî hem zî lehçeya kirmanckî na kovar a. Na kovare de bi kirmanckî/zazakî tekstê sey sanike, vateyê verênan ûsn folklorîkan ra teber reya verêne sey hîkaye, şîîrî, açarnayîşî… metnê edebî zî neşr benê. Zafê nê metnan hetê M. Malmîsanijî ra yenê nuştiş. Xulasa ma pê yew tespîtêk behsê kovara Tîrejî biqednê; destpêkê nuştişê modernî yê kirmanckî sey weşanêk kovara Tîrej a, sey şexsîyet zî M. Malmîsanij o.
Ewropa de rojnamegerîya kurd
1985î ra dima tayê kovar û rojnameyanê ke hema-hema temamê înan Ewropa de çap bene, muhtewaya înan de cîya-cîya tewiran de tekstê/metnê kirmanckî weşanîyênê. Mavajê Berbang, Berhem, Çira, Çarçira, Wan, Hêvî, Armanc, Dengê Komkar, Kurdistan Press çend hebê muhîm ê ke merdim ganî nameyê înan bido. Kovara Hêvî û Armanc ne tede ê bînan de metne kirmanckî bi hawayo pêrîyodîk nênê weşanayîş. Mavaje nuşteyê kirmanckî çend hûmaranê înan de û ge-ge neşr bene. La 3 weşanî; Tîrej, Armanc û kovara Hêvî ya ke hetê Enstîtuyê Kurdî yê Parîsî ra mabênê 1983-1992 de (8 hûmarî) weşanîyêna wina nîyê. Nê weşanan de, tekste kirmanckî bi hawayêko îstîqrar û mutemadî vejîyenê. Beşê/rîpelê kirmanckî hem hetê hacmî ra hetê tewir û muhtewaya nuşteyan ra dewlemend û hîra yê. Aye ra nê her 3 weşanî tarîxê nuştişê lehçeya ma de cayo muhîm gênê.
1991 de wextê hukmatê T. Ozalî de, wedarîyayîşê qedexeyê kurdkî ra dima reya verêne 2 rojnameyî vejîyenê; 29.12.1991 de (her çiqas tena hûmara provaye bibo zî) Rojname û sibata 1992 de rojnameyo Welat o ke hema zî bi nameyê Azadîya Welatî sey ekolêk weşanê xo domneno vejîyenê. Lehçeya kirmanckî bêguman nê rojnameyen de zî xo rê ca vînena.
Ronîyayîşê Grûba Xebate ya Vateyî
Tarîxê lehçeya kirmankî de gamêka tewr tarîxî, bêguman 1996 de ronîyayîşê Grûba Xebate ya Vateyî yo. Çend ziwannas û kesê ke kirmanckî ser o xebitîyênê semedo ke xebatê lehçeya kirmanckî çarçeweya şexsî ra bivejîyê sey hawayo sazgehî, sistematik û perîyodîk bêrê kerdêne qerarê ronîyayîşê na grûbe danê. Grûbe taqrîbên bi beşdarbîyayîşê 15 kesanê ke sey Swed, Almanya, Fransa cîya-cîya welatanê Ewropa ra ameyê kombîyayîşê xo ye yewinî mabênê 2-4ê Tebaxe 1996 de paytextê Swedî Stockholm de kenê. Grûbe heta nika 28 kombîyayîşî kerdî û xebatanê xo yê standardîzekerdişê lehçeya kirmanckî/zazakî hema zî domnena.
Armancê na grûbe cîya-cîya fekanê/şîweyanê lehçeya kirmanckî/zazakî mîyan de qaydeyanê ziwanê nuştişê standardî tayin kerdêne yo. Çunke semedo ke her mintiqa yewbînî ra fam biko ganî ziwanêkê nuştişî yê muşterek bêro tespit kerdêne. Semedê komunîkasyon (dayîş-girewtiş), perwerde û sistemê îdareyî ziwano standard hewce keno. Heme ziwan û lehçeye dinya de yew ziwano standart (muşterek) tespît bîyo. Helbet ziwano standard merdim gama ke nuşt ci rê îcab keno zaf tebîî yo ke her kes keyeyê xo de dewe û mintiqaya xo de bi fekê mintiqaya xo qisey keno. Ma ke reyna bêrîn Grûba Xebate ya Vateyî ser, kesê ke xebata na grûbe de ca girewto/gênê Gimgim, Pîran, Çewlîg, Dêrsim, Sêwregi, Hêni, Pali, Licê, Motkî û sewbîna bajar û qezayê ke tede kirmanckî (zazakî, kirdkî, dimilkî) qisey beno ra yê.
Xebatê standardîzasyonî
Na grûbe xebata standardîzasyonî 2 çarçewa de kena; 1) Tayê formanê ke grameri ke her ziwanî de estê sey zemîr, sifet, edat, û tayê çîyê esasîyê ke bingeyê ziwanî teşkil kenê standardîze kena, yanî bikilmekî hetê şeklanê formelkîyanê standartan hem zî qaydeyanê rastnuştişî (bi tirkî îmla kuralları) tespit kena. 2) Termînolojîyê sey îdarî, huqûqî, leşkerî, edebî, hunerî, îlmî, hunerkî ûsn yê ke semedo ke bi lehçeya ma perwerde nêdîyo, nêbîya ziwanê dewlete; ziwanê îdarî nêbîyo termînolojîyê winasî çin ê, xulasa înan tespit kena. Herçiqas gama ke behsê Grûba Xebate ya Vateyî beno desinde standardîzasyonê kirmanckî yeno vîrê merdimî zî. Eslê ci de na grubê xebata xo ya standardîzekerdiş reyde bi hawayo senkronîze 2 xebatê bînê ke gelek muhîm ê, înan zî kena. Nînan ra yew; semedo ke endamê grûbe ke cîya-cîya mintiqayan ra yê xebata arêkerdişî zî yena kerdêne yanî çeku û malzemeye folklorîkî yê mintiqayan zî bi no saye arê dîyênê. Û di; arşîvê lehçeya ma awan beno. Çîyê ke xebata na grûbe ra peyda bene, hetê grûbe ra yenê arşîvkerdiş. Netîceten na grûbe seba lehçeya ma 3 rolî pîya kay kena; standardîzasyon, arêkerdoxîye û arşîv kerdêne.
Roşanê Ziwanê xoverdayîşî
Grûba xebate semedo ke hem netîceyanê kombîyayîşane xo tede neşr biko hem zî bingeyê zazakîya standarte bêro ronayêne 1996 de Stockholm de bi nameyê VATE yew kovara kulturî vejena. Na kovare heta hûmara 20ine Stockholm de, sazbîyayîşê Weşanxaneyê Vateyî ra pey hûmara 21. ra tepîya Îstanbul de yena neşr kerdêne û weşanê xo hema zî domnena.
Xebatê ke hetê Grûba Vateyî û dezgeyanê kulturîyan ê kurdan ra ameyê kerdêne, ewro bi sayeye înan rayîrê kirmanckî akerde yo. Helbet dezgeyanê kulturîyanê ke welat û Tirkîya de abîyê, xebat û xizmetê înan zi ganî bi hurmet bêrê yadkerdiş. Ma sayeyê hemîne nê xebatanê erjayîyan resayê nê rojan û ma do biresê rojanê hîna hêvîyinan. Peynîya nê metnî de ez wazena vaja kesê ke seba payramendişê ziwanê kurdkî xover dayo, xususeten inanê ke na lehçeya ma merg ra, vîndîbîyene ra raxelisnaya û arda resna na merhale, ez înan rê yew bi yew sipas kena.
Roşanê ma yê Ziwanê Kurdkî
pîroz bo!
Wa qet nêra war
alaya ziwanê kurdkî!
Roşanê Ziwanê xoverdayîşî
pîroz bo…
MUTLU CAN