Kongreya karkeran
Avustralya ra dima zî bi verên ra xebata têkoşînê 8 saetî Amerîka de virazîya. 1’ê Gulane 1856 de 20 hezar karkeran yew roj kar caverda. Polîsan gala karkeran kerdî û zafî karkerî merdî û zafîn zî dirbetin bî û heme hewa ra tengayî virazîya. Karkeranê Amerîka waşt ke na roj, roja pîrozkerdişê 1’ê Gulane biba û nê hewa yew biryar girewtî. No biryar çend serrî apey mend. 1890 de sernawera biryar girewtî. 1889 de Enternasyonalê Diyine de Kongreya Karkeranê Mîyanêneteweyî virazîya, tam 400 delegeyê karkeran beşdarê kongre bî. Nunerê sendîkagerîyê fransizî Bordeuxî û karker Lavîng waştişê karkeran, waşt wa bibo talebê heme karkeranê miletan. Nê hewa yew teklîf da. Karkeranê Amerîka 1890 de 1’ê Gulane biryarê çalakîya grewe girewtî. Nê semed ra zî, dinya de her serre nê serkewtişê xebatkaran yeno pîrozkerdiş.
Bi rewşa fermî Tirkîya de zî, pîrozkerdişê 1’ê Gulane Osmanijan ra tepîşê heyana ewro yeno pîrozkerdiş. 1925 de bi qanûnê Takrîr-Sukun ra Roşanê 1’ê Gulane ser o bi demê dergî ra qedexe dewam kerd. 1935 de 1’ê Gulane bi qabê roşanê wisarî ra bêpereyî ra roja tatîlî îlan bi. 1976 de bi raya verênî ra 1’ê Gulane bi hetê Şorişîya Federasyonê Sendîkaya karkeran ra Taksîm de ame pîrozkerdiş. 1977 de 1’ê Gulane Taksîm de qirkerdişo gird virazîya. Nê qirkerdiş de 37 şorişgerî cuyê xo vînîkerdî, bi seyan ra zî birîndarî bî. Heyana ewro zî faîlê qirkerdişê Taksîmî nêvejîya yo raşte.
Mizgînî fos vejîya
Ewro dinya de bi taybetî Tirkîya de mîlyonan rey de karkerî xebatkarî sinorê rewşa vêşanî de cuyenî. Her wext karkerî bêtedbîr ra qezayî benê zahfî karkerî cuyê xo vînî kenê. Bi nimuneyî zî qirkerdişê 301 karkeranê Soma. Doza Qirkerdişê Soma de hema zî safî nêbîya. Nê karkerê Soma bi kîseyê may û pîyê xora şîyê. Hema zî rayvistişê organîzeyê paştîdayişê karkeran çîn o. Heyana şerê teybet dom bikero se, vêşanmendişê karkeran zî dom keno. Bi heqê rewşa karkeran ra Serekwezîr Ahmet Davutoglu hesaban ra yew mizgîna ya weşe day xebetkaran. Nê mizgînîya Davutoglu zî fos vejîya.
Zûra Davutoglu
Yew qala verêna esta, vanê; ‘Zurikerey peran reyde nîya.’ No warî de Davutoglu zî yew vire viste û zure kerde. Nê zura Davutoglu zî çimanê hewtay henzaran ra ewnîya vat; heme karkerê taşeronî benê kadro. Tabî nê zurikereya Davutoglu heme rewe vejîyay raşteke nê hewa yew mewzîyat çinyo. Nê kadroyeya Davutoglu zî no warî de karkerî hîrê serrî ray pêameyîşî benê û heme heqê tanzîmatî zî vînî beno. Enka no mewzîyatî ser o ana munaqaşa beno la hema zî aşkerayî ra raşte de yew çî çinyo. No warî de çîyo ke raşte de esto o zî vêşaneyî û feqîrî merg o. Bi raşteyê ra heyana nê şero taybet biramîyo se, nê vêşaneyîya karkeran û xebatkaran hîna zaf bena.
Dalci qetil bi
1978 De Taksîm de bi hezaran reyde 1’ê Gulane ame pîrozkerdiş. 1979 de bi hetê Fermandarê Rewşa Îstîsnayî ra Stenbol de Mîtîngê 1’ê Gulane ra desture nêdayî û qedexeya vejîyayîşê teberî îlan kerdî. Ancî zî bi seyan ra 1’ê Gulane ame pîrozkerdiş. 1981 de Konseya Ewleyîya Neweteweyî Roşanê 1’ê Gulane rewşa tatîl ra vete. 1989 de Stenbol de çalakîya 1’ê Gulane de Mehmet Akîf Dalci hetê polêsî ra ame qetilkerdiş. 1996 de Taksîm de pîrozkerdişê 1’ê Gulane ra 150 hezar kesî beşdar bîyî û hetê polêsan ra girseyî gulebaran kerdî 3 kesan cuyê xo vînî kerdî. 1’ê Gulane heyana serra 2005 ra qedexe bîyê. 2007 de ancî karkeran waşt ke Taksîm de serrgêra qirkerdişê 1977 bîyarê vîrî labelê bi hetê polêsan ra gulebaran û gaze vist. Nê gala kerdişîya polêsan ra 100 kes birîndar bîyî û nizdîyê 700 kes ame girotiş û welatîij Îbrahîm Sevîndîk cuyê xo vînî kerd. 2008 de 1’ê Gulane Roja Paştîdayişê û Kede qebul bî. 22’ê Nîsana 2009 de TBMM de bi fermî qerarê tatîlî ame girewtiş.
ZAZA CEBELÎ/AMED