Ewro 15’ê Gulane Roca Roşanê Ziwanê Kurdî yo. Na roce destpêka weşnayişê Kovara ‘Hawar’ ya. Kovara ‘Hawar’ di 15’ê Gulana serra 1932’ine de, hetê Mîr Celadet Elî Bedirxanî ra amî weşnayiş. Di nuştayeke yewîn humara Kovara Heware de hina ameyê vatiş;”Hawar, vengê heşmendîye yo, heşmen dî xozanayiş o. Xozanayiş heme rayiranê weşikîye ma rê akeno. Êy ke xo nas bikerê bi rehetî şikyenê xo bidê nasnayiş zî. Hawara ma do heme çîy ra ver, estbîyişê ziwanê ma nîşan biko û bido qebûlkerdişî. Seba ke ziwan şerto binkeyîn yê nîşaneyê estbîyişê şar û neteweyan o.” Bi ney semedî do sazî û dezgeyêy ziwan û çandî, sazî û dezgeyêy sîyasî peyaman bide, do danîyadeyêy çapemenîye bêrê wendiş û do şaristanêy cîyayan de meşîy bêrê darvistiş.
Labelê êdî çalakîyêy hinayinîy bes nêkenê, şarî ro ziwan nêaçarnenê. Gere polîtîka û pergalêka biban -dore ya ziwanî est bo ke, di serre de sîyaset heme sazî û dezgeyan bigero mîyanê xo û ro ziwanî açar- no. Seba naye zî gere zê têkoşîna sîyasî têkoşînêke birêkûpêke di wareyê ziwanî de zî bêro bikarardiş. Gere polîtîkayeke ziwanî ya bi rêkûpêke est bo.
Ziwan şoreşeke gird o
Seba ke; ziwan ebûrê resnayiş, danzaneyiş û yewbînîy serewextkerdişî yo. Ziwan kamnameyê şar û neteweyan o. Naye semedî ra kom, şar û netewey bi ziwanê xo yenê nasnayiş. Yanê şarîy bi ziwan û ziwanîy bi şarê xo yene namekerdiş. Ziwan şareşo hewna gird û sereke yê tarîxê cuwîyeyê gîyanê komelî-civatî yo. Ziwan, nîşaneyê estbîyişê şaran o. Ti neteweyêke bê ziwan nêşikeno estbîyişê xo bidomno. Giringîya ziwanî hetê Serekê Şarê Kurdî ra bi no awa yena ziwanardiş: “Di averşîyişê merdimayîye de yewîn şoreşo gird, şoreşê ziwanî yo. Seba ke di na erdenîgariye de ti şoreşêke bi qasê şoreşê ziwanî di civatbîyişî de bandorker nêbîyo.”
Ziwan hîm û asasê averşîyiş û afirnêrê cuwîyeyê civatî yo. Cuwîyeyo civatî, hewna baş şikeno di qada ziwanî xo bi name bikero û bivîno. Seba ke di qada ziwanî de tenê eşaret, vengdan, name, wate/mene û vengêy serdemêke nê, êy heme ravêreyîya cuwîyeyê civatî/komelî est ê.
Awanîya civatî/komelî bi ziwanî pêk yena. Seba ke zê afiryeyêkê civatî merdim/însan, bi ziwan şikeno hest, raman û vîr û bawerîyanê xo bi civatî reyde barr û hembarr bikero. Averşîyişêy ke heta ewro di wareyê civatbîyişî de ameyê cuwîyayiş, bi averşîyişê ziwanî reyde giredayeyê. Yeno vatiş ke, heke ziwan ra nêbayê, beno ke merdim di wareyê cuwîyeyê civatî de nêresayê na daraxa/asta hewna berze yê virberîye.
Tirkîya dana helênayiş
Mêtingeranê/simitokanê kurdan, di serre de dewleta Tirkîya seba ke şarê kurdî û çandê ey ê dewlemendî bidiznê/bitirtnê û çinê bikerê, tim û tim no ziwan û çand qedexe kerd. Awanbîyişê Komara Tirkîya ra na heta heme çîyêy têkildarê kurd û kurdîtîye amey qedexekerdiş. Qirkerdiş zî tede, heme raybazêy çinêkerdişî amey bikarardiş. Heme şaristananê kurdan de bi desan Dibistanêy Leylî êy Heremîy amey viraştiş. Kêna lac, domanêy şarê kurdî di 6-7 serreyîya xo de keye ra amey girewtiş û di nêy dibistanan de, di bin nameye perwerdeyîye de amey helênayiş/asîmîlekerdiş. Zafêrî dibistanêy mamosteyîye di Kurdistan de amey viraştiş armanc bi destê mamosteyêy kurdan, helênayişê domananê kurdan bi.
Çapemenî zî bi amûrê helenayişî
Di çapemenî û medyaya xo de çand, ziwan û kaneşopîyêy kurdan, zêy nîşaneyê ‘cahêlî û hovîtîye’ amey mojnayiş. Şaro kurd ame rewşêka hinayine ke, ziwan û çandê xo ra şermaya, şerm kerd. Ke ma resay serranê 75-80’yî, polîtîkaya helênayişî resabî armancê xo û xohelênayişî dest pê kerd bi. Êdî şarê kurdî bi mamosta, tixtor, parêzer û sîyasetmedaranê xo, xo asîmîle kerdê.
Xozayî û ziwanî pîya qir kerdîy
Heto bîn ra zî, bi heme raybazêy hovan, xozaya Kurdistanî talan kerd. Bi rayîra sirgûnêy mecbûrîyan, kurdîy ca û wareyê xo ra dûrî vistîy. Kurdêy sirgûnîy bîy vaşo kokê xo ra qutbîye. Hetê aborîye ra şaro kurd hewceyê nanî ame kerdiş. Di şert û mercanê Modernîteya Kapîtalîste de, kurdîy mecbûr bîy ke, ziwanê desthelatdaran bimûsê û bi domananê xo bide mûsnayiş.
Hereketa Azadî û ziwan
Bi teqnayişê feşeka yewîne ya Têgêrayişê Azadîya Şarê Kurdî ya serra 84’î, tarîx û taliê/sihûdê şarê kurdî vurîya. Şaro kurd newe ra wela xo ra xuliqîya. Kurdan bi gunîya xo estbîyişê xo da qebûkerdiş. Di peyênîya şerrêkê zaf giran û qilêrinîy de, kurdîy resay ewro.
Averşîyişê sîyasî reyde, serranê 2000’î ra dim di wareyê ziwan û çandî de zî averşîyiş pêk ame. Şarê kurdîy sazî û dezgeyêy ziwan û çandîy akerdîy. Labelê di wareyê ziwanî de, ma ameyê rewşêka hina- yine ke, bi sazî û dezgeyêy civatîyan, ziwan aver nêşino. Gere di heme sazî û dezgeyêy kurdan de ziwanê kurdî/kirdkî bêro qiseykerdiş. Gere ziwan bibo ziwanê perwerdeyîye. Gere ziwan bibo ziwanê bazarî, gere ziwan bibo ziwanê sîyasetî, gere ziwan bibo ziwanê cuwîyeyê rojeyinî.
Semedêy averanêşîyişê ziwanî
Ziwanêke bi di awayî şikeno bibo ziwanê bazar, sîyaset û cuwîyeyê rojeyînî. Awayo yewîn, di şert û mercanê ewroyînan de ke Modernîteya Kapîtalîste erjê heme çîy bi goreyê perekerdişî ronayo de, gere ziwan zî pere bikero, gere di cuwîyeyo civatî de statûya kesan a civatîye berz bikero. Di şert û mercêy ewroyînan de, ziwanê kurdî/kirdkî pere zî nêkeno û statûya civatîye zî berz nêkeno. Gere ma hewl bidê, polîtîkayanê ardişê a aste/daraxe pêk bîyarê.
Awayê dîyine zî, gere kesîy bi feresetê “wayirvecîyayişê ro ziwanî, wayirvecîyayişê ro kamî û kesaye tîye yo” tê bigeyrêy. Ya raştîne zî na ya. Labelê seba naye zî di serre de gere kesêy ke di wareyê heşmen dîye û ferasetî de xo aver vînenê, kesêy ke verênîya civatî de ca gênê, kesêy ke verkêşî û serkêşîya civatî kenê, bi kurt û kurmancî kesêy ke di mîyanê civatî de, model yenê vînayiş, reyna sazî û dezgeyêy civatî û sîyasî, naye bikerê, bi no awa têbigeyrê. Tenê bi vatiş ro ziwanî wayir nêyeno vecîyayiş. Gere kirinêy ma bi goreyê ney pratîkî bibêy.
Roşanê Ziwanê Kurdî firaz/pîroz bo.
Ziwan tarîx o
Ziwan, cerebnayişanê pratikî û hafizaya civatî ya ke di cuwîyeyo komelî yê vîyarteyîya bi des hazarîy serran de pêk ameya, bi ewroyî dir barre keno û resneno nifşanê sibaroje. Vîyarteyîye, heme fikir, vîr pêresnayiş, afirnayiş û çand û kelapûrê civatî ya. Gama ke ziwan vinî bibo vîyarteyîye zî vînî bena. Bê vîyarteyîye, eyro çîn yo û sibaroje jî pêk nêyena. Civato bêvîyarteyî zey vaşê bêkokî yo. Senî ke vaşo bêkok gîyan nêmaneno, civato bêvîyarteyîye zî estbîyişê xonê domneno. Ney semedî ra yo, gama ke mêtingerîy wazenê şar yan zî neteweyêke bindest an zî çinê bikerê, verênî dest erzenê ra ziwan û çan-dê ey şarî. Di tarîxî de finakêy na rewşe, zaf ê.
Ziwanê kurdî/kirdkî, ziwano hewna qedîm yê na axe yo. Ziwanê Neolîtîkî, ziwanê çandê axa Roche- latê Mîyanênî yo. Ziwanê kevana biber û berekete, kevana zerdine yê Toros-Zaxrosan o. Bi na vîyarte- yîya xo ya qedîme û bi ney kokê xo yê di xoreyîya tarîxê merdimayîye ra ameyeyî, hemver heme zext zordarî û polîtîkayanê helênayişî resayo na roce.
XOSER WELAT