1999îne de UNESCO, 21yê gujîge “Roza Zonê Maye” qewul kerda. Çike paytextê Bengladeşî Dakka de, tayê wendekarî serba zonê xoserîye ser o protesto viraşto. Na protesto de tayê wendekarî ke kişiyê UNESCO no qerar gureto. Na roze, serra 2000 ra hata na waxt bimbarek bena. 21yê gujîge de jû(yew) qeraro bînî de miletêjûbîyayî na roze hem kî(zî) duşte kolonyalîstiye de mucadele vênita. Na roze de di qerar estê. Çike tometê(qedexê) zonê maye û kolonyalîstîye jûbînî ra alaqadar ê.
Rapolo ke UNESCO 19ê gujîge 2008 de vilakerdo ney ra gore; dîna de 6 hazar û 700 zonî(janî) estê. Nîne ra 2 hazar û 400 teneyî eke nîya şêrê benê vîndî. 6 hazar û 700 zon ra 300 zon, zonê resmî yê. 1950 ra hata na waxt, 230 zon bîyê vîndî. UNESCO ra gore; Tirkîya de 18 zon, eke nîya şêro benê vîndî. Hîre zon kî nika ra bîyê vîndî. Zonê ke bîyê vîndî nê; urgupkî, mlasho u ibihkî yê. Na gruba verêne de kirmancki(zazakî) kî esto. Tirkîya de tayîne ra gorê; 4 mîlyon ra jêde însanî na zon qeseykenê, hama(labele) oncîa kî halê xo rind nîyo. Çike jû zon, di merc(qewl) ser weşîya xo rameno. Merco verên; eke zonê perwerde bî. Merco diyin; eke eqonomî de xo rê ca guret nêmireno. Kirmanckî nê di merc ra kî morim mendo. Tirkîya de tayê zonî kî meştê-bêro benê vîndî. Nê kî; zonê hertevin, gagavuzkî, ladînoya, turoyo, adîgekî, suret û hermenîkî. Tayê zonî kî can ver der ê. Nê kî; abazakî, homşetkî, lazkî, sîntî û çêrkezkî yê.
Dîna de 113 dewletî de, jû zon ra jêde zonê resmî estê. Ney caverdîme, na dewletan de zonê mayê de perwerde jê(sey) non(nan) werdene û awe simitene heq a. Çike jû zon de, domanî ke weşîya xo nêramenê û qeseynêkenê o zon rew bo, herey bo beno vîndî. Çîn de, Hîndîstan de, Urisya de, Iraq de, Îtalya de, Îngîlîstan de, Hemîlqa(Amerîqa) de, Bolîvya û Spanya de mayê dayike de perwerde heq a. Tirkîya de zonê mayê ya(yan) peran ra musîna, ya kî wendexane de dersa weçînîtîş ra wanîna. Hama dîna de jû dewleta bîne çîn a ke welatîjê aye zonê maa xo ebe peran ya kî weçînîtîş ra biwanê.
Tarîxê Tirkîya de cayê zonê maye:
Tirkîya de zonê maye 1925 ra hata nika tomete yo. Tirkîya de ebe marîfetê ‘Têserê sorê rojakewtenî (Şark Islah Planı)’ tirkî ra zobîna pêro zonî tomete kerdê. Ebe na sorê(plan); tirkî ra zobîna jû zon de kam ke qeseykerdo, serba her jû qesê 5 qurîş cirm gureto. Na cirm, o waxt bedelê jû mîye bîyo. Hama peymaneyê Lozanî de madde 39/4îne de, zonê mayê tomete nêkeme vato. Eke komare(cumrat) no ro dima polîtîqa xo giran-giran (hêdî-hêdî) na ro. 1930 ra dima propagandawa “welatîj tirkî qeseybike” ra, tirkî serva asîmîlasyon mabenker vênito. Qanûno bingeyîyê 1982îne de ; “tirkî ra zobîna zonan de perwerde nêvirajîno”, vato(madde 42). Yanê dewlete tirkî, qanûno bingeyîyê 1982îne de kî asîmîlasyon rê mabenker vênito. Baskin Oran rê gore ; qanûno bingeyîyê 1982îne de tometa zonê maye ser o, 21 qanûn estê. Tirkîya de 1940 ra dima 28 hazar namê sukeyan, deweyan û cawan çarno tirkî.
Zonê maye de heqa perwerde, her dewleta dewrbere(moderne) de heq a. Na heqe, jê weşîye ramitene, heqa bingê însanîye ya. Dîna de kamjî dewletî ke heqa zonê maye rê xoserîye da, ê zaf ver şîyê. Çike zon, weşîya her qom de wertê vîyarte û ameyox de mabenkar o. Dîna de jû dewlete çîn a ke serba na heqe dayene bîya parçe. Parçe bîyene nîya bimano, qomê ê dewletan jêdena amê têlewe.
Her serre YGS û LYS ra dima tayê pedagogî vejine televîzyon de domanê kurdan ser o (ê domanê mintiqa vanê) ebe çalan qeseyan vanê. Nînan rê gore; “sinifî tengê,wendekarî jêdeyê, komputerî çin ê, malimê zanoxî nêsenê, welîyî gos nêdanê o semed ra heqberîye kêm manena.” Hata nika jû mordemo baqil nêvejîya ke vazo; “Heq belayê xo be sima do. Ne lawo, zonê maye nînan tirkî nîyo. Nêbo ke na semed ra heqberîye kêm asena. Çike nê ebe zerrêweşîye na zon nêmusê, dewlete ebe zorê xo musno.” Her serre, peynîya îmtîhan ke areze bîye, nîyada me ke domanê kurdan, dersa fen û matematîk de jêde peyde nêmendê, hama dersê bînan de -jêde dersa tirkî de- peynîye de manenê. Nê pedagogû de tenê vîjdan ke bibo, raver gereke ê na zulim ver de bivindê. Xo be xo ke qeseykenê, fekê tayîne ra qesê empatî kêm nêbeno, hama jû rey ebe xo empatî nêkenê. Rozê, domanê ma ke tirkî ra zobîna jû zon de perwerde bivênene ma se kerdêne nêvanê. Her siped, sondê zobîna jû qom ke biwanêne nînan se kerdene?
Teyna xo rê misliman ê
1984îne de Bûlgarîstan de zaf cawan de namê dewê tirkan, namê domanê tirkan tomete kerdîbî. 1990îne de Yunanîstan de kî oncîa namê dewê tirkan û namê domanê tirkan, ya tomete kerdî ya kî vurnayîbî. O waxt televîzyon de asman ra na zorbajêna nê dewletan vajîyêne. Na hal û hêkatî qe guman çîn o ke qeydeyê faşîzm bî. Hama dewleta xo ke çîyê nîyaneyî kerd vengê kesî nêvejîno. Nîyadame ke nîyê ke Ewropa de rê uca reyê xo danê sîyasetkarê demoqratan, hama eke amey Tirkîya, reyê xo danê sîyasetkaranê raştgîran. Yanê tayê Ewropa da demoqratê, Tirkîya de benê zobîna çî. Xorê wazenê, hama cîrananê xo rê kenê tomete. Nê gereke tirkî nêzanenê deyin, leyê qufîka qirm(çop) de domanê ke jû linge ser vindarnîyê, serva înan kî çîye vazê û empatî bikerê. Tabî eke tenê wayîrê vîjdanê.