- Avrupa'nın Sudan’da savaşan RSF'yi yarattığını söylemiyorum. Ancak göçmenleri Avrupa sınırlarından uzak tutma arzusu, şiddet uygulayan bir güvenlik sistemini uluslararası bir ortağa dönüştürdüğünde ne olur? Göçü durdurmak, soykırımla suçlanan bir rejimle iş birliğini kabul edilebilir kılacak kadar ne zaman önemli hâle geldi?
- Yeniden zorla yerinden edilme korkusu yaşamadan kalmamıza izin verecek bir belgeyi bekliyorduk. Belgeyi aldıktan sonra bile kaygı ve korkularım devam ediyordu. Daha önce hiç düşünmediğim bir şeyi anladım: Bir sınırı geçmek, yerinden edilme hâlini her zaman sona erdirmiyor, bazen yalnızca biçimini değiştiriyor.
- Öğrendikçe, sınırların dışsallaştırılması kavramının yanında başka bir kavram daha ortaya çıktı: Göçün güvenlikleştirilmesi. Göç, giderek insani bir deneyim olarak değil, bir güvenlik sorunu olarak ele alınıyordu. Mülteciler istatistiklere dönüştü. Göçmenler risk olarak görülmeye başladı. Hareket etmek, kontrol altına alınması gereken bir şeye dönüştü.
Doha Ali* - Çeviri: Yeni Özgür Politika
“Doha, gel, yanımıza otur. Seninle konuşmamız gerekiyor.” 15 yaşındaydım. Liseyi henüz bitirmiş, Sudan’da üniversiteye başlamaya hazırlanıyordum.
“Önemli bir şeyi anlamanı istiyoruz,” diye söze başladı babam. “Üniversiteye gittiğinde siyaset hakkında konuşma.” Aklıma gelen tek soruyu sorduğumu hatırlıyorum: “Siyaset ne demek?”
Babam bir an duraksadı. “Siyaset, mümkün olanın sanatıdır,” dedi. Bana çok büyük gelen bu sözleri anlamlandırmaya çalışarak yüzüne baktım.
Babam daha fazla açıklama yapamadan annem araya girdi. “Hayır,” dedi. “Siyaset, yaşlı insanların konuştuğu şeydir.” Gözlerimin içine baktı. “Sen bu konuyu konuşmamalısın. Konuşursan kötü şeyler olabilir.” Benim anladığım ders buydu. Siyaset tehlikeliydi.
Dönüp geriye baktığımda, annemle babamın bana siyaset öğretmeye çalışmadığını fark ediyorum. Bana hayatta kalmayı öğretmeye çalışıyorlardı. Ablam ve abim de aynı konuşmayı dinlemişti. Üniversitede diğer arkadaşlarımın da benzer uyarılarla büyüdüğünü gördüm.
“Siyasi köşelerin” önünden yavaşlamadan geçmeyi öğrendik. Merakın bir gruba bağlılık olarak yorumlanabileceğini, bazen en güvenli görüşün hiçbir görüş belirtmemek olduğunu öğrendik. Apolitik olduğunu düşündüğüm bir kız çocuğu olmayı çok iyi öğrendim.
2019 devrimi siyasete alan açtı
İnsan hakları ve aktivizm alanında çalışmaya başladığımda bile işimi siyasetten özenle ayrı tuttum. Onurdan, eşitlikten ve adaletten söz ediyor, bunların bambaşka bir tartışmanın konusu olduğuna kendimi inandırıyordum. İnsanlara fikir sahibi olmamaları öğretilen bir ülkede insan hakları ne anlama gelir?
[Ekonomik kriz protestoları sonucunda, ülkeyi 30 yıl yöneten Ömer el-Beşir'i deviren] 2019 devrimi, hayatım boyunca siyasetten uzak durmam gerektiğine dair inancımı sarstı. Siyaset bir anda oturma odamızın dışına taştı.
Bir zamanlar fısıltıyla yapılan konuşmalar artık dışarda, kafelerde, üniversite koridorlarında ve herkesin önünde gerçekleşiyordu. Siyasete dair farkındalığım o günlerde belirgin biçimde şekillendi: Siyaset siyasetçilere ait değildir; hepimize aittir ve onu birlikte şekillendirebiliriz.
Sokaklar sınıflara dönüştü. Mahalleler örgütlenme alanları hâline geldi. Çevremdeki insanlar tartışıyor, hayaller kuruyor, gönüllü olarak çalışıyor, birbirlerini doyuruyor, birbirlerini koruyor ve mümkün görünen bir ülke hayal ediyorlardı.
Oysa Sudan’ın tarihi bana düz bir çizgiden çok bir çember gibi geliyordu: askerî yönetim, ayaklanmalar, darbeler, umut anları ve her defasında tanıdık olana geri dönen vaatler. Ama devrim, hükümetten daha derin bir şeyi değiştirdi. Kurumsal iktidarın dışında kalan insanların neleri başarabileceklerine dair inançlarını değiştirdi. Başka bir Sudan’ı birilerinin bizim için kurmasını talep etmekle yetinmiyorduk; onu kendimiz hayata geçirmeye başlıyorduk.
Sonra “Halk iktidarını kurmak için devrimci şart” adlı belgeyle karşılaştım. Aklımda kalan yalnızca siyasi bir belgenin dili değildi; arkasındaki fikirdi: Sokakları dolduran insanlar, bundan sonra ülkenin nasıl şekilleneceğine karar veren insanlar da olabilirdi.
Bir protestoyu bastırabilirsiniz. Bir lideri tutuklayabilirsiniz. Bir hükümeti devirebilirsiniz. Peki ya insanlar birlikte sahip oldukları gücü çoktan keşfetmişlerse?
2021 darbesi ve gelişen savaş
Ardından 2021 darbesi geldi. Ama darbe, 2019’da yaşananları silip atamadı. Pek çok insanın direniş kararlılığını daha da güçlendirdi. Direnişin dili değişti ama başka bir Sudan’ın mümkün olduğuna dair inanç kaybolmadı. Sonra savaş başladı. Nisan 2023’te savaşın ilk haftalarında zaman algımızı yitirdik. Hayatımızın merkezine hayatta kalma mücadelesi yerleşti.
Şafaktan hemen önce kısa bir süreliğine akan suyu bekliyorduk. Elektrik ne zaman gelse, başka her şeyi bırakıyorduk. Telefonlarımızı şarj etmek, mesajları indirmek ve Hartum’dan kimlerin çıkmayı başardığını, kimlerin hâlâ mahsur kaldığını, kimlerin ekranlarımızdan kaybolduğunu öğrenmek için acele ediyorduk.
Bu arada bir soru zihnime yerleşti ve bir daha peşimi bırakmadı: Buraya nasıl geldik? Başta bir savaşın nasıl başladığını sorduğumu sanıyordum. Oysa olup bitene dışarıdan bakan biri değildim; yıllarca sahada çalışmış, örgütlenmiş, insanları dinlemiş ve Sudan’ın gerçekleriyle iç içe yaşamıştım.
Bir milis gücü, Sudan’ın ulusal ordusuyla savaşabilecek kadar nasıl güçlenmişti? Bu savaşın hikâyesi neden bir taraf ulusu temsil ediyormuş, diğer taraf ise yalnızca onu tehdit ediyormuş gibi anlatılıyordu? Her iki tarafın da temsil ettiğini iddia ettiği insanlara neler yaptığını sormayı neden bırakmıştık? Bu hikâyenin Nisan 2023’te başlamadığı açıktı. Yıllar öncesine uzanıyordu.
1989’da askerî darbeyle iktidarı ele geçiren Ömer el-Beşir yönetimiydi. Onun iktidarı döneminde Cancavid milisleri Darfur’daki isyancı gruplarla savaşmak için kullanıldı. Zaman içinde bu güçler, daha sonra Hızlı Destek Kuvvetleri (RSF) adını alacak yapıya dönüştü. Ancak bu tarih bile sorumu bütünüyle yanıtlamıyordu.
Avrupa’nın ‘soykırımcılar’ ile iş birliği…
Okudukça, yalnızca Sudan’a ait olduğunu düşündüğüm bir hikâyenin içinde Avrupa’ya giderek daha sık rastlamaya başladım. Böylece 2014 yılında Avrupa ve Afrika ülkeleri arasında başlatılan Hartum Süreci’ni keşfettim.
Bunun ardından Avrupa’nın Sudan’daki göç yönetimine yönelik yatırımları giderek arttı. “Daha iyi göç yönetimi” gibi programlar aracılığıyla Avrupa fonları; sınır yönetiminin güçlendirilmesi çalışmalarını destekledi. Sudan yalnızca insanların ülkeden ayrılması nedeniyle değil, içinden geçerek başka yerlere gitmeleri nedeniyle de önemli hâle gelmişti.
Avrupa’nın sınırlarını kontrol etmesine yardımcı olmaları istenen kişiler, tarafsız bir güvenlik sistemi içinde faaliyet göstermiyordu. Uzun bir şiddet ve baskı geçmişine sahip devlet güvenlik aygıtının parçasıydılar. RSF de düzensiz göçü durdurmak ve insan kaçakçılığıyla mücadele etmek amacıyla Sudan sınırlarında görevlendirilmişti. Avrupalı politika yapıcılar risklerin farkındaydı. 2016 yılında Avrupa Parlamentosu üyeleri, AB'nin göç alanındaki iş birliği kapsamında sağlanan sınır kontrol ekipmanlarının ve eğitimlerin baskı amacıyla kullanılmasının nasıl önlenebileceğini zaten sorguluyordu.
AB, RSF'ye doğrudan fon sağlamadığını defalarca vurguladı. Ben de Avrupa'nın RSF'yi yarattığını iddia etmiyorum. Ancak başka bir soru sormaya başladım: Göçmenleri Avrupa sınırlarından uzak tutma arzusu, şiddet uygulayan bir güvenlik sistemini uluslararası bir ortağa dönüştürdüğünde ne olur?
Ömer el-Beşir’e baktığımda bu soruyu görmezden gelmek daha da zorlaştı. Uluslararası Ceza Mahkemesi hakkında soykırım suçlamalarının da yer aldığı bir tutuklama emri çıkarmıştı; buna rağmen Avrupa’nın Sudan’la iş birliği devam etti. Göçü durdurmak, soykırımla suçlanan bir rejimle iş birliğini kabul edilebilir kılacak kadar ne zaman önemli hâle geldi?
Göç kontrolü, uluslararası aktörlerin Sudan’ın güvenlik kurumlarıyla nasıl ilişki kurduğunun, bu kurumların kapasitesini nasıl geliştirdiğinin ve onlara nasıl meşruiyet kazandırdığının örneklerinden yalnızca biri. Bu süreç, savaşın mümkün hâle geldiği koşulların oluşmasına katkıda bulundu.
Güç nadiren tek bir çekle, anlaşmayla ya da yabancı bir hükümetle kurulur. Bazen belirli aktörleri daha güçlü, daha meşru ve dış dünya için daha kullanışlı hâle getiren yıllara yayılan siyasi ilişkiler aracılığıyla inşa edilir. Sudan’ı araştırdığımı sanıyordum. Sudan’ın çok ötesinde alınan kararların, bu savaşı mümkün kılan koşulların bir parçası hâline nasıl geldiğini ortaya çıkarmaya başladığımı fark etmemiştim. Sonunda Mısır sınırını geçtim.
Güvenliğe ‘ulaştığımı’ sanıyordum
Sudan’dan çıkış yolu kontrol noktalarıyla doluydu. Bazılarında RSF, bazılarında ordu vardı. Hiçbir kontrol noktasında kendimi güvende hissetmedim. Bunun nedeni iki gücün aynı olduğuna inanmam değildi, değillerdi. Sudan Silahlı Kuvvetleri ulusal bir kurum ve ulusal bir ordu olmadan Sudan’ın geleceğinin olamayacağını biliyorum. Tercih yapmıyordum. Çünkü benim için taraflardan birini seçmek, Sudan’ın geleceğini belirlememesi gerektiğine inandığım bir savaşı kabul etmek anlamına geliyordu. 2019’da mümkün olduğunu gördüğüm Sudan’ı istiyordum: Sivillerin kendi geleceklerini belirleyebildiği ve ülkenin kendilerine ait olduğuna inanabildiği bir Sudan.
Güvenliğe ulaştığımı sanıyordum. Oysa kendimi bu kez başka türden bir kısıtlanmanın içinde buldum. Savaştan önce Sudan’dan ayrılmayı hiç hayal etmemiştim. Kalmak ve o yere kök salmak istiyordum. Benim için ev hiçbir zaman yalnızca bir ev değildi. Aidiyetimi açıklamak zorunda olmadığım tek yerdi.
Sınırı geçmek yalnızca bir ülkeyi kaybetmek değildi. O kendiliğinden gelen aidiyet duygusunu da kaybetmekti. Artık bombardımanlar ve kontrol noktaları arasında sıkışıp kalmamıştım ama vizeler, oturum koşulları, giderek azalan seyahat imkânları ve geleceğimin uzak başkentlerde alınan kararlara bağlı olduğu gerçeği tarafından kuşatılmıştım. Göç politikalarının belgelerden ibaret olmadığını ilk kez o zaman anladım. Bu politikalar, sıradan bir hayatın önüne konulan sınırlar olarak yaşanıyordu.
Birkaç yıl önce Mısır üzerinden aktarmalı bir uçuş yapmıştım. Ülkeye on dakikadan kısa sürede giriş yapmıştım. Kimse ne kadar kalacağımı sormamıştı. Neden orada olduğumu sorgulayan olmamıştı. Savaştan sonra aynı sınır neredeyse tanınmaz hâle gelmişti.
Oturum izni alabilmek için her gün gidip gelerek tam bir hafta harcadım. Sabah dört gibi varıyor, çoğu zaman öğleden sonra geç saatlere kadar bekliyor, sonunda ertesi gün yeniden gelip her şeye baştan başlamamız gerektiği söylenerek geri gönderiliyorduk.
Beni en çok etkileyen, neyi beklediğimizdi. Vatandaşlığı, kalıcı korumayı ve hatta seyahat özgürlüğünü bile değil. Yeniden zorla yerinden edilme korkusu yaşamadan kalmamıza izin verecek bir belgeyi bekliyorduk. Belgeyi aldıktan sonra bile evden çıkarken pasaportumun çantamda olup olmadığını defalarca kontrol etmeden edemiyordum.
İşte o zaman daha önce hiç düşünmediğim bir şeyi anladım: Bir sınırı geçmek, yerinden edilme hâlini her zaman sona erdirmiyor, bazen yalnızca biçimini değiştiriyor.
Potansiyel bir yük oldum
Sudanlılar nesiller boyunca iki ülke arasındaki uzun geçmişin de etkisiyle Sudan ile Mısır arasında gidip geldiler. Bir anda hakkımızda bambaşka bir dille konuşulmaya başlandı: sayılar, kotalar, güvenlik, göç yönetimi. Bir noktada komşu olmaktan çıktım. Göçmen oldum. Mülteci. Potansiyel bir yük. Başından beri geçmek istemediği bir sınırı geçmek zorunda kalan bir insanın, ne kadar çabuk bir soruna dönüştürülebildiğini düşünmeye başladım.
Burada dikkatli olmak istiyorum. Bu, Mısır’ın Sudanlıları reddetmesine dair bir hikâye değil. Mısır’daki deneyimim aynı zamanda nezaket, cömertlik ve bizi aralarına kabul eden insanlarla da şekillendi. Hikâye Mısır’dan çok daha büyük. Ve kişisel deneyimim beni yeniden Hartum’da sorduğum soruya götürdü. Buraya nasıl geldik?
Yerinden edilmenin neden hâlâ bir kuşatılmışlık hissi yarattığını anlamaya çalıştıkça kendimi yeniden göç politikaları ve Avrupa’nın Mısır, Sudan, Libya ve Nijer gibi ülkelerle ilişkileri hakkında okurken buldum.
Sınırların dışsallaştırılması
İşte o zaman daha önce hiç duymadığım bir kavramla karşılaştım: Sınırların dışsallaştırılması. Avrupa hükümetleri göçü yalnızca Avrupa sınırlarında engellemek yerine, Avrupa’ya ulaşmadan çok önce insanların geçtiği ülkelerle ortaklıklar kurarak göçü çok daha erken aşamalarda durdurmak için giderek daha fazla yatırım yapıyor.
Fark ettim ki sınır artık Akdeniz kıyısında başlamıyor. Hartum gibi yerlerde başlıyor. Kahire’den geçiyor. Çöllere, kontrol noktalarına, vize dairelerine ve oturum izni kuyruklarına uzanıyor.
Beni en çok şaşırtan, bu politikaların yalnızca Avrupa’ya ulaşmaya çalışan insanların yolculuklarını değil, benim gibi Avrupa’ya gitmeye çalışmayan insanların hayatlarını da şekillendirmesiydi.
Göçün güvenlikleştirilmesi
Öğrendikçe, sınırların dışsallaştırılması kavramının yanında başka bir kavram daha ortaya çıktı: Göçün güvenlikleştirilmesi.
Göç, giderek insani bir deneyim olarak değil, bir güvenlik sorunu olarak ele alınıyordu. Mülteciler istatistiklere dönüştü. Göçmenler risk olarak görülmeye başladı. Hareket etmek, kontrol altına alınması gereken bir şeye dönüştü.
Bir savaştan kaçmıştım, ancak şimdi kendimi başka bir siyasi sistemin içinde yaşıyor bulmuştum. Nereye gidebileceğimi, ne kadar kalabileceğimi ve yeniden bir hayat kurup kuramayacağımı sessizce belirleyen bir sistemin içinde.
Göçü yönetmek için tasarlanan politikaların ta kendisi, birçoğumuzu en başta yerinden eden hikâyenin bir parçası hâline gelmişti. Hiç niyetim yokken Sudan’ın siyasetini araştırmaya çıkmış, kendimi sınırların siyasetini incelerken bulmuştum.
Sudan’daki savaş çoğu zaman bir iç savaş ya da insani kriz olarak tanımlanıyor. Her iki tanımlamayla da aram iyi değil. Buna iç savaş demek, çatışmayı ülke içindeki bir meseleymiş gibi gösteriyor; sanki Sudan’ın geleceğine yalnızca topraklarında savaşan iki silahlı güç karar veriyormuş gibi. Oysa bu aynı zamanda bir vekâlet savaşı: Sudan toprakları, kaynakları ve silahlı aktörleri üzerinden kendi çıkarlarının peşinden giden bölgesel ve uluslararası aktörlerin sürdürdüğü bir savaş. Savaş Sudan’da yürütülüyor ama onu mümkün kılan koşullar yalnızca Sudan’ın sınırları içinde oluşmadı.
Öte yandan Sudan’ı yalnızca dış aktörler üzerinden anlatmanın tehlikesi, Sudan halkını siyasi hikâyenin tamamen dışına itebilmesi.
2019’da sokakları dolduran insanlar, yalnızca bir yöneticinin yerine başka bir yöneticinin gelmesi için mücadele etmiyordu. Bir döngüyü kırmak istiyorlardı: Askeri gücün sivil siyaseti tekrar tekrar kesintiye uğrattığı, devletin kontrolünü ele geçirdiği ve ülkenin geleceğine halkı adına karar verdiği döngüyü.
Savaş yalnızca hayatları yok etmiyor. Bu döngüyü kırma ihtimalini de tehdit ediyor. Sudan’ı “dünyanın en büyük insani krizi” olarak adlandırdığımızda odak doğal olarak yardıma, yerinden edilmeye, gıda güvensizliğine ve acil müdahaleye kayıyor. Ancak insani yardım dili tarihi de düzleştirebiliyor.
Savaşlar inşa ediliyor
Savaşın, onu şekillendiren siyasi tercihlerden, uluslararası ortaklıklardan, ekonomik çıkarlardan ve bölgesel güç mücadelelerinden kopuk biçimde, kendi kendine patlak vermiş gibi görünmesine yol açabiliyor.
Böylece soru “Neden savaştayız ve bunu nasıl durdurabiliriz?” olmaktan çıkıp “Savaşın sonuçlarıyla nasıl baş etmeye devam edebiliriz?” sorusuna dönüşebiliyor. Bu ayrımın tehlikesi var. Çünkü yalnızca insani sonuçları yönetirsek, sonsuz bir savaşı yönetir hâle gelebiliriz.
Savaşlar kendiliğinden çıkmaz, inşa edilir. Bazen silahlarla, bazen parayla, bazen de ilk kurşun sıkılmadan yıllar önce imzalanan diplomatik anlaşmalarla. Bazen de ne pahasına olursa olsun istikrarı ödüllendiren göç politikalarıyla; bu istikrar şiddet kullanmaya hazır kişileri güçlendirmeye dayanıyor olsa bile.
Bu, Sudan halkının başka yerlerde alınan kararların edilgen kurbanları olduğu anlamına gelmiyor. Sudan’ın kendine özgü bir siyasi tarihi, kendi aktörleri ve kendi sorumlulukları var. Ama Sudan’ın ötesine bakmayı reddetmek, bütün resmi görmeyi reddetmek demek.
Yıllarca siyasetin hakkında konuşmamayı seçebileceğim bir şey olduğuna inandım. Artık hiçbir zaman onun dışında durmadığımı anlıyorum. Siyaset, evim dediğim ülkeyi, beni oradan ayrılmaya zorlayan savaşı ve sonrasında karşılaştığım sınırları şekillendirdi.
15 yaşındayken annem bana siyasetin yaşlı insanların konuştuğu bir şey olduğunu söylemişti. Konuşmanın sonuçlarından beni korumaya çalışıyordu. Ama belki de benim yanlış anladığım şey buydu.
Siyaset, insanların hakkında konuştuğu bir şeyden ibaret değildi. Kimin konuşabileceğini, kimin bir yere ait olabileceğini, kimin hareket edebileceğini, kimin kalabileceğini ve nihayetinde Sudan’ın neye dönüşeceğine kimin karar verebileceğini belirleyen bir şeydi.
Siyasallaşmamın nedeni siyaseti seçmem değil, savaşın beni siyasetin dışında kalamaz hâle getirmesiydi. Savaşta apolitik kız çocukları yoktur. Yalnızca siyasetin hayatlarını en başından beri şekillendirdiğini er ya da geç keşfeden kız çocukları vardır.
* Doha Ali; kadınlar, kız çocukları ve yerel topluluklarla sekiz yılı aşkın süredir çalışan Sudanlı bir üreme sağlığı/hakları ve toplumsal cinsiyet adaleti uzmanı, araştırmacı ve taban örgütleyicisidir.
Bu metin çevirilerek ve kısaltılarak düzenlendi.
Kaynak: Africa Is a Country. "Afrika Bir Ülkedir" anlamına gelen isim, Batı medyasının Afrika kıtasını tek bir homojen ülkeymiş gibi yansıtmasını ironik bir dille eleştiren, sol perspektifli bir platformdur.
Kaynak link: africasacountry.com/2026/11/there-are-no-apolitical-girls-in-war