Ekonomist Clara Mattei ile sağcı hükümetleri, Ortadoğu’daki savaşları ve Avrupa'daki militarizasyonu konuştuk
- İnsanların sisteme henüz tam olarak isyan etmemesinin nedeni de onun nasıl işlediğini anlamadıklarının ve uzmanları dinlemeleri gerektiğinin söylenmesi. Oysa bu uzmanlar, son derece sınıfçı varsayımlarını formüllerin arkasına saklıyor. Bu varsayımlar, insanları yapısal sömürüye ve şiddete dayanan bir sistemi kabul etmeye zorluyor.
- Bu gelenek, sözde gelişmekte olan ülkelerin sadece piyasa verimliliğini artırıp yetişerek, Batı ülkeleri kadar gelişmiş ve modernleşmiş hale gelemeyeceğini gösteriyor. Aksine, Batı’daki kapitalistlere daha ucuz hammadde, ucuz emek ve özellikle açık piyasalar sağlamak için yoksullaştırıldılar ve azgelişmiş tutuldular.
- Bence yapmamız gereken şu: sadece insanların daha kötü duruma düşmesini beklememek, çünkü insanlar kötüleştikçe sağa yöneliyor. Kendi kaynaklarımızı yaratabilmeli, hükümet yetkililerini zorlayabilmeli ve dünyadaki mevcut alternatiflerden öğrenebilmeliyiz. Onlardan öğrenmeli ve işbirliğiyle güçlenmeliyiz.
DEVRİŞ ÇİMEN-BASEL
Birçok ülkeye yayılan ekonomik kriz, halkı sokağa çıkardı. Başta geçim sıkıntısı olmak üzere, eğitimden sağlığa her alanı etkilemesine rağmen giderek yayılan başkaldırı bazı iktidarlara geri adım da attırdı. İktidarların kemer sıkma politikaları tarihsel olarak kapitalizmi korumak, ücretleri baskılamak, sosyal güvenceleri ortadan kaldırmak ve demokratik denetimi engellemek amacıyla nasıl ekonomik bir araç olarak kullanılıyor? Bu konuyu “Sermayenin Düzeni: İktisatçılar Kemer Sıkmayı Nasıl İcat Etti ve Faşizme Nasıl Zemin Hazırladı” (The Capital Order: How Economists Invented Austerity and Paved the Way to Fascism) kitabında anlatan ekonomist Clara Mattei, sorularımızı yanıtladı. Kemer sıkma politikalarının tarihi ve eleştirisi üzerine çalışan en tanınmış araştırmacılardan Mattei ile dünya genelinde yükselen sağcı hükümetleri, Ortadoğu'daki savaşları ve Avrupa'da hızla artan militarizasyonu politik ekonomi penceresinden değerlendirdik ve bunlara karşı, etkili bir mücadele hattının nasıl kurulabileceğini konuştuk.
Oxfam’a göre dünyanın en zengin on iki insanı (hepsi erkek) dünya nüfusunun en yoksul yarısından, yani 4 milyardan fazla insandan daha fazla paraya sahip. Bu sömürüye dayalı “sermaye düzeni” nasıl oluştu?
Eşitsizlik, ekonomimizin tesadüfi ya da yozlaşmadan kaynaklanan bir unsuru değil. Eşitsizlik, ekonomik büyümenin oluşumuna ve “servet birikimi” denebilecek sürece derinden kök salmıştır. Piyasaya bağımlılık ve güvencesizlik yaratılmadan, işçileri bir başkası için ücretli çalışmaya zorlayacak koşullar oluşmadan servet de olmaz. Sermaye düzeniyle ilgili kritik nokta budur: sermaye, iktisatçıların hiç söz etmediği, ama kapitalizmin tüm dinamiklerini -yoksullaşmayı, eşitsizliği ve yapısal şiddeti- anlamak için temel olan bu siyasi sömürü ilişkisine dayanır.
Pek çok insan ekonomiyi anlaşılmaz buluyor. Siyasetçiler ise çok kapsamlı kararlar alıyor. “Karmaşıklık” gerçek bir sorun mu, yoksa kararları siyasetten arındırmanın bir aracı mı? Halk karar süreçlerine katılmak yerine sadece izlediğinde kim kazanıyor?
Bu çok önemli ve bizim Gerçek Ekonomik Özgürleşme Forumu’nu (freefreeforum.org <http://freefreeforum.org/>) kurmamızın nedeni de bu: ekonomik fikirlerin insanları gerçekten güçlendirebildiği, insanların kendi hayatlarında hissettikleri sorunları açıklayabildiği bir alan yaratmak. Gerçek şu ki iktisat, çok az kişinin elinde tutulması gereken bir disiplin olarak kurgulanmış; bu bilgi, eğitimden yeterince yararlanamamış çoğunluk için kesinlikle erişilmez bir şey gibi korunuyor. Evet, karmaşıklaştırma, matematikleştirme ve teknik dil, açıklama gücünü elde tutmanın ve dolayısıyla siyasi iktidarı korumanın harika yolları.
İnsanların sisteme henüz tam olarak isyan etmemesinin nedeni de onun nasıl işlediğini anlamadıklarının ve uzmanları dinlemeleri gerektiğinin söylenmesi. Oysa bu uzmanlar, son derece sınıfçı varsayımlarını formüllerin ve matematiğin arkasına saklıyor. Bu varsayımlar, insanları yapısal sömürüye ve şiddete dayanan bir sistemi kabul etmeye zorluyor. Kitabımda verdiğim önemli bir örnek, kârı ödenmemiş emeğin ürünü olarak açıklayan emek değer teorisinin sert biçimde reddedilmesi ve yerine “perhiz/kaçınma” teorisinin konması. Bu teoriye göre değer, bir sınıfın diğerini sömürmesinden değil, rasyonel tasarrufçuların-yatırımcıların erdemli tasarruf kapasitesinden gelir.
Batı egemenliğindeki akademik dünyayı eleştiriyorsunuz. Modern iktisat ya da iktisat bilimi tarihsel ve siyasal olarak Batı’dan ne ölçüde etkileniyor? Bu neyi görünmez kılıyor ve sonuçta dünyaya hangi düşünce ve siyaset modelleri ihraç ediliyor?
İlk kitabımda, ana akım iktisadın yani hâlâ okullarda öğretilen ve kamusal tartışmayı hâlâ şekillendiren iktisadın, kapitalizme yönelik yoğun ve yaygın eleştirilerin olduğu bir dönemde savunulduğunu gösteriyorum. Çünkü iktisat, toplumu her türlü sarsıntıdan ve meydan okumadan korumak için tasarlanmıştı. Bunun sonucunda şunu görüyorsunuz: sömürünün var olmadığı, her şeyin adil ve haklı olduğu çünkü insanların piyasa işlemlerinden tam olarak hak ettiklerini aldığı fikri; girişimcinin işçiden çok daha önemli olduğu fikri; uyumun kendi çıkarını düşünen davranışın sonucu olduğu fikri… Bunlar, kapitalizmden kaçmanın imkânsız olduğu duygusunu güçlendiren fikirler. Kapitalizmi ve ürettiği hiyerarşiyi derinden doğallaştırıyorlar.
Yani iktisadi fikirler özellikle işçilere dünyayı değiştirmeye katılamayacaklarını söylemek için ortaya çıktı. Bu bugün de böyle. Açıkça bu fikirler, yağmadan ve sömürüden daha da fazla zarar gören Küresel Güney’e ihraç ediliyor. Ayrıca Küresel Güney’deki ekonomik kuruluşlara liderlik eden uzmanlar arasında bir iktidarsızlık duygusu yaratıyor; çünkü kendilerini epistemik olarak Batılı akademisyenlerden aşağı görüyor ve dolayısıyla entelektüel olarak özgürleşemiyorlar. Bu da politika düzeyinde özgürleşme olmaması anlamına geliyor.
Dünyanın bir bölümü yapısal olarak diğer bölgelerin sömürüsüyle ayakta duruyor: kaynaklar, ticaret koşulları, tedarik zincirleri, ücretler, borç ve eşit olmayan güç ilişkileri üzerinden. Bu yapıyı saf ahlakçılığa kaçmadan nasıl açıklarsınız? Hangi kurallar ve kurumlar bunu mümkün kılıyor?
Bu çok önemli. Yeni kitabım Escape from Capitalism, sistemi, eğilimlerini ve kapitalizmin derinden kök salmış tarihsel özelliklerini, solun tipik “iktidardaki kötü insanlar ya da açgözlü şirket yöneticileri yüzünden” diyen ahlakçılığına kaçmadan açıklamaya çalışıyor. Gördüğümüz şu: elbette zengin bölgelerdeki sözde kalkınma, zengin ülkelerin içindeki büyük eşitsizliği de önvarsayıyor. ABD’de işçilerin yüzde 70’inden fazlası yaklaşık 400 dolarlık acil bir masrafı karşılayamıyor; yani yapısal olarak borçlu ve çalışan yoksullar.
Ama bunun ötesinde mesele şu: büyük ölçüde Küresel Kuzey’de biriken servet, Küresel Güney’in azgelişmişliğine dayanıyor. Ben de çok eski bir bağımlılık teorisi geleneğini yeniden canlandırıyorum. Bu gelenek, sözde gelişmekte olan ülkelerin sadece piyasa verimliliğini artırıp yetişerek Batı ülkeleri kadar gelişmiş ve modernleşmiş hale gelemeyeceğini gösteriyor. Aksine, Batı’daki kapitalistlere daha ucuz hammadde, ucuz emek ve özellikle açık piyasalar sağlamak için yoksullaştırıldılar ve az gelişmiş durumda tutuldular.
Oxfam’ın raporuna göre 2024’te Küresel Kuzey’deki süper zenginler Küresel Güney’den saatte 30 milyon dolar çektiler. Bu, resmi kalkınma yardımlarıyla gelen paranın çok üzerinde. Gelişmiş ülkelerin Küresel Güney tarafından nasıl tamamen sübvanse edildiğini asıl olarak faiz oranları, borç ödemeleri ve sermaye çıkışlarında görüyorsunuz.
Ortadoğu savaşlar, müdahaleler ve yeniden yapılandırmalarla dönüştürülüyor; bunlar çoğu zaman istikrar, güvenlik veya kalkınma gerekçesiyle yapılıyor. Bu yeniden yapılandırmadan ekonomik olarak kim kazanıyor?
Evet, FREE podcast’imizde (@freefreeforum) Francesca Albanese ile gerçekten çok iyi bir söyleşi yaptım. O, ekonominin tüm sektörlerinin Filistin soykırımına nasıl suç ortaklığı yaptığına dair çok özel ama çok şey anlatan bir örneğe baktı. Filistin soykırımı, yıkım için gereken piyasalar ve araçlar açısından kapitalist ekonomi için çok kârlı bir iş. Örneğin bombalara, gözetim teknolojilerine ve çok gelişmiş askeri teknolojilere yatırım yapmak bugün ekonominin en kârlı sektörleri arasında. Ama yeniden inşa çalışmaları ve gayrimenkule, buna bağlı aygıtlara yapılan büyük yatırımlar da (varlık yöneticileri, Airbnb, üniversiteler ve ekonominin çok farklı sektörleri dahil) bundan kazanç sağlıyor. Ayrıca biliyoruz ki İsrail, Batı’nın Ortadoğu’yu ve genel olarak Küresel Güney’i kontrol ettiği ileri karakol. Bu yüzden hammadde ve petrol açısından da çok stratejik bir nokta. Ortadoğu’daki soykırımı ve sürekli yıkımı, ekonomik perspektiften anlamadan anlamak mümkün değil; ki bu, kamusal medyada en az tartışılan perspektif.
Clara Mattei kimdir?
1988 yılında ebeveynlerinin hukuk eğitimi sırasında ABD’de doğan Clara Mattei, İtalya’da büyüdü. İkinci Dünya Savaşı sırasında faşizme karşı direniş hareketinde yer alan partizan nine ve dedenin torunu olan Mattei, lisans eğitimini İngiltere’deki Cambridge Üniversitesi'nde felsefe alanında tamamladı. Ardından İtalya'nın Pavia kentinde yüksek lisans yaptı. Doktorasını tarihsel kemer sıkma politikaları üzerine hazırladı ve bu çalışmadan ortaya çıkan kitap on dile çevrildi. ABD'deki Tulsa Üniversitesi'nde ekonomi profesörü olan Mattei, bu üniversite bünyesinde Şubat 2025'te açılan Heterodoks Ekonomi Merkezi'nin (Center for Heterodox Economics) yöneticiliğini yapmaktadır. Ayrıca ekonomik mitlerle mücadele etmek amacıyla kurulan Gerçek Ekonomik Özgürleşme Forumu'nun (Forum for Real Economic Emancipation - FREE) kurucusudur. Sermayenin Düzeni (The Capital Order) kitabının yazarıdır.
Trump, Modi, Milei ve Meloni gibi aktörler krizleri, izin verilenin sınırlarını zorlamak için kullanıyor. Ekonomik olarak tam ne oluyor? Hangi çıkarlar korunuyor, hangi haklar zayıflatılıyor?
Bence bugünün aşırı kemer sıkma şahinleriyle ilgili ilginç olan şu: liberal kapitalizme özgü, devletin sözde genel çıkarı temsil ettiği komedisini tamamen ortadan kaldırdılar. Devletin tarafsız olduğu ve sanki herkese fayda sağlayacakmış gibi kendi başına ekonomik büyümeyi gerçekten teşvik etmek istediği fikrini yok ettiler. Burada gördüğümüz şey, belirli ekonomi sektörlerine (özellikle şu anda en kârlı olanlara: çıkarımcı endüstrileri, teknoloji, gözetim ve savaş) açıkça ve doğrudan kazanç sağlamaları. Böylece kapitalist ilişkilerin sürekli hükümet müdahalesi olmadan var olamayacağını gerçekten gösteriyorlar. Kemer sıkmanın “daha az devlet, daha çok piyasa” olmadığını da açıklıyorum. Aslında kemer sıkma, devletin kaynakları çoktan aza kaydırmasıdır ve bu sağcı hükümetler tarafından daha da agresif biçimde yapılıyor. Yani burada yeni bir şey yok. Sadece çok daha açık ve çok daha şiddetli. Ama bu kapitalizmin gerçek yüzü.
Avrupa küresel karşılaştırmada görece iyi durumda; yine de askeri harcamalar hızla artıyor, militarizasyon yükseliyor ve zorunlu askerlik tartışmaları geri dönüyor. Bu ekonomi politikasıyla nasıl bağlantılı?
Bence militarizasyon, kemer sıkmanın asıl meselesini gösteriyor: devlet çok para harcıyor. Zenginleri vergilendirmemek ve bu parayı savaş makinesini kalıcı olarak sübvanse etmek çok pahalı. Bu önemli, çünkü aşırı üretim krizleri kapitalizmin doğasında var. Devletin rollerinden biri, vergi mükelleflerinin (özellikle işçilerin) parasının yıkım alanını sübvanse etmesini sağlayarak aşırı üretime karşı koruma sağlamak. Bu, kapitalizmin toplumu örgütleme biçimi olarak ne kadar akıl dışı olduğunu anlamamıza yardım ediyor; gerçi kendi mantığına göre akıl dışı değil. Kapitalizmin mantığı, kâr mantığı, kemer sıkmayla fazlasıyla yerine getiriliyor. Ama kemer sıkma akıl dışı ve kapitalizm de ihtiyaç mantığına göre akıl dışı. Elbette insanlar korkutuluyor ya da hükümet yetkililerinin bir şekilde onları korumak için yatırım yaptığına inandırılıyor. Gerçekte çıkar, sürekli daha fazla silah alma ihtiyacı yaratmakta. Ve bildiğimiz gibi bu, kalıcı yıkım ve yeniden inşa anlamına geliyor.
Aşırı eşitsizlik neden otomatik olarak isyanlara yol açmıyor? Kemer sıkma neden çoğu zaman sağcı/otoriter güçleri güçlendiriyor? Etkili bir karşı stratejinin neyi başarması gerekir?
İşte ilginç nokta bu: Marksist analizin çoğu, insanlar ne kadar açlık çekerse o kadar ayaklanacaklarını söyleyen hızlandırmacı bir teoriye dayanır. Bence bu çok daha karmaşık ve ekonomik sistemimizi nasıl değiştireceğimize dair deterministik bir yanıt olmadığını da gösteriyor. İnsanları bir araya getirmek gerçekten ciddi bir örgütlenme ve emek gerektiriyor. Çünkü kemer sıkma politikaları seni ne kadar güvencesiz hale getirirse, o kadar bölünmüş ve kuşkucu oluyorsun; senden daha zayıf olanlardan o kadar nefret ediyorsun. Kitabımda söz ettiğim kemer sıkmanın başarısı da aslında bu: kemer sıkma, güvencesizliği artırarak işçileri güçsüzleştirmede çok işe yarıyor. Sanayi alanındaki kemer sıkma, işçileri koruyan iş yasalarını etkisizleştirip çalışma hayatını daha esnek hale getirerek bunu yapıyor. Sosyal harcamaları kısmak bunu yapıyor. İşçilerin vergilerini artırıp sermayedarların vergilerini azaltmak bunu yapıyor. Parasal kemer sıkmayla işsizliği artırmak bunu yapıyor. Sonuçta çok kırılgan bir işçi sınıfı yaratıyor ve bu sınıf da aşırı sağın günah keçisi anlatılarına kapılıyor.
Yani bildiğimiz şu: insanların çok rahatsız bir ekonomik durumda olması ayaklanmaları için yeterli olmayacak. İhtiyacımız olan şey aktif örgütlenme çabaları. Gerçek Ekonomik Özgürleşme Forumu’nun yapmaya çalıştığı da bu; dünyadaki pek çok grup gibi. Bu gruplarla dayanışma içinde olmak ve hâlihazırda var olan deneyleri görünür kılmak istiyoruz. Çin’in şu anda ne yaptığını ve kapitalizmin bazı unsurlarını sürdürse bile ekonomik sistemimizden nasıl farklılaştığını daha gerçekçi düşünmek de bence çok ilginç. Çin bazı açılardan gelecek için gerçekten vizyoner unsurlar sunuyor. Çok sayıda demokratik meclis var. Rojava da insanlar bir araya geldiğinde kapitalizm altında ekonomik büyümenin temeli olan sömürü yapısına nasıl meydan okuyabildiklerine iyi bir örnek. Bence yapmamız gereken şu: sadece insanların daha kötü duruma düşmesini beklememek, çünkü insanlar kötüleştikçe sağa yöneliyor. Kendi kaynaklarımızı yaratabilmeli, hükümet yetkililerini zorlayabilmeli ve dünyadaki mevcut alternatiflerden öğrenebilmeliyiz. Onlardan öğrenmeli ve işbirliğiyle güçlenmeliyiz.