• Soğuk Savaş sonrasında küreselleşmenin devlet egemenliğini zayıflatacağı düşünülüyordu. Fakat bugün devlet siyasetin merkezine yerleşiyor. Kurallara dayanan istikrarlı düzen, yerini açık rekabete ve güç mücadelesine bırakıyor. Çok taraflı anlaşmalar yerine ülkeleri tek tek masaya oturtan ve ABD’nin koşullarını kabul etmeye zorlayan bu yaklaşım, eski düzeni yalnızca eleştirmiyor, yeni bir düzen kuruyor.
  • Yapay zeka çağı farklı bir dinamik taşıyor. Ülkeler artık uzlaşmayı beklemiyor, modellerini geliştiriyor, uygulamaya geçiriyor ve kuralları süreç içinde yeniden şekillendiriyor. Asıl belirleyici olan, siyasi ve kurumsal açıdan en hızlı öğrenebilen, deney yapabilen ve hatalarını düzeltebilen sistem olacak. Katı siyasi yapılar yeniliği engellerken değişime açık kurumlar onu hızlandırıyor.
  • Yeni dönemin düşünürleri yalnızca parlak fikirlere sahip olmakla yetinemez. Siyasi, kurumsal ve teknolojik sistemlerin içinde yol bulmaları, fikirlerini algoritmalar ve dijital ağlar aracılığıyla hayata geçirmeleri gerekecek. Etkileri, sahip oldukları unvanlardan çok tasarladıkları sistemlerle ölçülecek. Önümüzdeki asıl mücadele, değişime uyum sağlayan sistemlerle katılaşıp çözülen sistemler arasında yaşanacak. 

Hui Huang* - Çeviri: Yeni Özgür Politika

Donald Trump’ın gümrük tarifeleri uygulaması, yalnızca bir ticaret politikası değişikliği değil, dünya siyasetinde köklü bir dönüşümün işareti. Destekçileri bunu, ABD’nin artık kendi çıkarlarını öncelemesi ve işlevini yitirmiş bir dünya düzenini reddetmesi olarak görüyor. Eleştirmenleriyse pervasız bir ekonomik savaş ilanı olarak değerlendiriyor.

Bu gelişmeyi anlamak için Çin tarihinden yararlanabiliriz. MÖ 770-476 arasındaki İlkbahar ve Sonbahar Dönemi’nde devletler, Zhou hanedanının sembolik otoritesi altında, belirli savaş ve diplomasi kurallarına bağlı kalarak rekabet ediyordu. Ancak bu düzen zayıflayınca yerini MÖ 475-221 arasındaki Savaşan Devletler Dönemi’ne bıraktı. Bu çağ, ortak kuralların ve merkezi otoritenin çöktüğü, devletlerin hayatta kalmak için acımasızca mücadele ettiği bir dönemdi. Aynı zamanda bürokrasinin, liyakat sisteminin, hukuk düzeninin, askeri standartlaşmanın ve yeni yönetim biçimlerinin geliştiği büyük bir dönüşüm çağıydı.

Bugün dünya da benzer bir eşiğe gelmiş durumda. Kurallara ve uluslararası kurumlara dayanan görece istikrarlı düzen, yerini açık rekabete ve güç mücadelesine bırakıyor. Trump’ın gümrük tarifeleri, bu dönüşümün en görünür örneklerinden biri. Çok taraflı anlaşmalar yerine ülkeleri tek tek masaya oturtan ve ABD’nin koşullarını kabul etmeye zorlayan bu yaklaşım, eski düzeni yalnızca eleştirmiyor; onun yerine yeni bir düzen kurmaya çalışıyor.

Trump’ın temsil ettiği anlayış, uluslararası meşruiyeti ortak kurallara ve diplomatik uzlaşmaya değil, ekonomik ve askeri kapasiteye, sanayi gücüne ve stratejik üstünlüğe dayandırıyor. Bu bakımdan mesele yalnızca korumacılık ya da milliyetçilik değil. Uluslararası siyasetin nasıl işlediğine ilişkin temel varsayımlar değişiyor.

Yeni dünyanın Qin’i kim?

Çin tarihindeki Qin devleti, Savaşan Devletler Dönemi’nde diğer altı devleti yenerek MÖ 221’de Çin’i birleştirmişti. Qin, güçlü merkezi yönetimi, disiplinli bürokrasisi ve kuralları sert biçimde uygulayan hukuk sistemiyle öne çıkıyordu. Bugün ABD ve Çin birbirlerini bu tarihsel figüre benzetiyor. Ancak ikisinin de giderek Qin’in özelliklerini taşıdığı söylenebilir: İç denetimi güçlendirmek, teknolojik üstünlük sağlamak ve uluslararası uzlaşmadan çok kendi stratejik hedeflerine öncelik vermek.

ABD, Trump yönetiminde sanayi kapasitesini yeniden ülke içine taşımaya, kuralları kendi lehine değiştirmeye ve ittifakları koşullu hâle getirmeye çalışıyor. Bir zamanlar diplomatik söylemin arkasında kalan Amerikan gücünün zorlayıcı yönü artık açıkça sergileniyor.

Çin ise merkezi karar alma mekanizması, uzun vadeli planlaması, deniz gücünü artırması ve Kuşak ve Yol Girişimi aracılığıyla genişlettiği ekonomik etkisiyle başka bir Qin örneği sunuyor.

Rusya ve İsrail gibi devletler de kendi güvenlik kaygıları doğrultusunda uluslararası kısıtlamaları aşan, tek taraflı ve önleyici politikalar izliyor. Bu ülkeler istisna değil; ortak bir otoritenin ve güvenilir kurallar sisteminin bulunmadığı bir ortamın ürünleri.

ABD öncülüğündeki çok taraflı düzenin zayıflamasıyla Birleşmiş Milletler, Dünya Ticaret Örgütü ve Bretton Woods kurumlarının birleştirici etkisi de azalıyor. Ortaya çıkan tablo, Soğuk Savaş’taki gibi iki kutuplu bir dünya değil; farklı güç merkezlerinin kendi çıkarları için mücadele ettiği çok merkezli bir rekabet düzeni.

Güç dengesi ve ittifakların sınırları
Uluslararası ilişkiler teorileri uzun süre, büyük güçler arasındaki rekabetin kurallar, ittifaklar ve ekonomik karşılıklı bağımlılık yoluyla denetlenebileceğini savundu.

Küreselleşmenin yükseliş döneminde bu yaklaşımlar makul görünüyordu. Ancak bugün teknolojik ayrışma, ekonomik rekabet ve jeopolitik gerilimler bu varsayımları zorluyor. ABD bile bir zamanlar savunduğu karşılıklı bağımlılık anlayışından uzaklaşarak sanayi politikalarına, teknolojik milliyetçiliğe ve askeri caydırıcılığa ağırlık veriyor.

John Mearsheimer’ın saldırgan realizm yaklaşımı, yeni dönemi açıklamakta daha elverişli olabilir. Bu teoriye göre merkezi bir otoritenin bulunmadığı uluslararası sistemde büyük güçler, güvenliklerini sağlamak için göreli güçlerini sürekli artırmak zorundadır. İşbirliği ancak çıkarlar örtüştüğü sürece devam eder; güvenin kalıcı biçimde tesis edilemediği bir ortamda ittifaklar kolayca dağılır.

Savaşan Devletler Dönemi’nde Qin’in karşısında kurulan ittifakların başarısızlığı bunun tarihsel örneğidir. Qin’e karşı oluşturulan Hezong ittifakı, rakip devletlerin kendi aralarındaki çıkar çatışmaları ve Qin’in uyguladığı baskılar nedeniyle çözüldü. Bugün de benzer sorunlar yaşanıyor. Ortak tehdit algısı, farklı ulusal çıkarları ortadan kaldırmaya yetmiyor.

Ancak rekabetin sonucu yalnızca askeri güç dağılımıyla belirlenmeyecek. Devletlerin kendi içlerinde geliştirdikleri kurumlar ve yönetim kapasiteleri de belirleyici olacak. Qin’in başarısı yalnızca ordusunun gücünden kaynaklanmıyordu. Standartlaştırılmış yasalar, merkezi idare, performansa dayalı ödüller ve ihlallere yönelik sert cezalar sayesinde kaynaklarını rakiplerinden daha etkili kullanabiliyordu.

Dolayısıyla yeni dünya düzeninde uzun vadeli üstünlük, yalnızca güçlü ittifaklar kurabilenlerin değil, kurumlarını değişen koşullara uyarlayabilenlerin eline geçebilir.

Sınırsız devletin geri dönüşü

Soğuk Savaş sonrasında küreselleşmenin ve uluslararası kurumların devlet egemenliğini giderek zayıflatacağı düşünülüyordu. Ancak bugün bunun tersi yaşanıyor: Devlet yeniden siyasetin merkezine yerleşiyor.

Yapay zeka, yarı iletkenler, kuantum bilgisayarlar ve biyoteknoloji artık yalnızca ticari alanlar olarak görülmüyor. Bunlar doğrudan ulusal güvenlik ve güç unsurları hâline geliyor. Veri, işlem gücü ve algoritmalar üzerindeki denetim, 20. yüzyıldaki petrolün ya da Savaşan Devletler Dönemi’ndeki demirin stratejik önemine benziyor.

Pandemi, Ukrayna savaşı ve Tayvan çevresindeki gerilimler, küresel tedarik zincirlerinin kırılganlığını da ortaya çıkardı. Bu nedenle devletler stratejik üretimi yeniden kendi ülkelerine taşımaya, kritik teknolojilerde dışa bağımlılığı azaltmaya ve tedarik ağlarını güvenlik politikalarının parçası hâline getirmeye çalışıyor.

Kamu ile özel sektör arasındaki sınırlar da değişiyor. Teknoloji şirketleri bir zamanlar ulusal sınırların ötesinde faaliyet gösteren bağımsız aktörler olarak görülüyordu. Bugünse altyapıları, verileri ve teknolojileri ulusal güvenliğin parçası sayılıyor. ABD’de OpenAI ve Nvidia gibi şirketler devletin teknoloji hedefleriyle giderek daha fazla örtüşürken Çin’de Huawei ve ByteDance gibi şirketler parti-devletin denetimi altında faaliyet gösteriyor.

Bu gelişmeler, geleceğin rekabetinde asıl birimin şirketlerden çok devletler olacağını düşündürüyor. Dünya yalnızca daha parçalı değil, aynı zamanda daha devlet merkezli bir hâle geliyor. Yönetim kapasitesi, teknolojik yenilik ve stratejik özerklik artık tercih değil, varoluş koşulu.

Yenilik yoluyla hayatta kalmak
Savaşan Devletler Dönemi’nde üstünlük, yalnızca liderlerin kişisel yeteneklerinden değil, kaynakları büyük ölçekte örgütleyebilme kapasitesinden doğuyordu. Demir işçiliği, seri silah üretimi, disiplinli ordular, standart yasalar ve liyakate dayalı yönetim Qin’in yükselişini mümkün kıldı.

Gelecekte benzer bir rolü yapay zeka üstlenebilir. Ancak yapay zekanın önemi yalnızca bir silah ya da askeri araç olmasından kaynaklanmıyor. Algılama, karar verme, lojistik ve yönetim süreçlerini birleştiren bütünleşik sistemler kurma kapasitesi, ülkeler arasında belirleyici bir üstünlük yaratabilir.

Bir ülke diğerlerinden bir kuşak ileride bir yapay zeka altyapısı geliştirirse, bu fark 1991 Körfez Savaşı’nda ABD öncülüğündeki güçlerin hassas güdümlü silahlar ve uydu koordinasyonuyla Irak ordusuna karşı sağladığı teknolojik üstünlüğe benzeyebilir. Ancak bu kez sonuçlar çok daha kapsamlı olabilir. Yapay zekada öne geçen ülke, diğerleri gelişmenin boyutunu kavrayamadan çatışmaları ve uluslararası etki alanlarını şekillendirebilir.

Üstelik gelecekte güç, yalnızca toprak ele geçirmekle değil, başkalarının kullandığı sistemleri ve standartları belirlemekle de kurulacak. Yapay zeka, veri, finans ve dijital altyapılar sayesinde fiziksel varlık göstermeden sınırların ötesine geçebiliyor. Bir ülkenin kritik sistemlerine yerleşen gelişmiş bir teknoloji, doğrudan savaşmadan da o ülkenin karar alma ve yönetim süreçlerini etkileyebilir.
Çin’in liman hareketleri, gemi trafiği ve yük akışlarına ilişkin verileri bir araya getiren LOGINK platformu bu açıdan tartışmalı örneklerden biri. Benzer biçimde İngiltere Ulusal Sağlık Sistemi’nin veri platformunun ABD merkezli Palantir’e verilmesi, kritik kamu altyapılarının özel teknoloji şirketlerine bağımlılığı ve veri güvenliği konusunda kaygılar yarattı.

Bu eğilim devam ederse gelecekte bir yapay zeka sistemi, tehditleri daha ortaya çıkmadan tespit edip etkisizleştirebilir, iletişimi yönlendirebilir ve insan karar alma süreçlerinden daha hızlı hareket edebilir. Böyle bir düzende egemenlik, bayraklar ve parlamentolarla varlığını sürdürse bile fiilî güç algoritmaların denetimine geçebilir. Ortaya çıkabilecek yeni düzeni “Pax Algorithmica”, yani algoritmaların kurduğu barış olarak adlandırabiliriz.

Teknolojik dönüşümün ilk aşaması internet ve mobil iletişimle şekillenmişti. Bu dönemde ülkeler ve şirketler, ortak standartlar ve protokoller çerçevesinde rekabet ediyordu. Teknoloji alanındaki üstünlük, müzakere ve işbirliği yoluyla kazanılmaya çalışılıyordu.
Yapay zeka çağı ise farklı bir dinamik taşıyor. Özellikle büyük dil modelleri alanındaki rekabet, ortak kuralların gerisinde kaldığı, hızın ve uygulama kapasitesinin öne çıktığı bir mücadeleye dönüşüyor. Ülkeler artık uzlaşmayı beklemiyor; modellerini geliştiriyor, uygulamaya geçiriyor ve kuralları süreç içinde yeniden şekillendiriyor.

Bu yarışta kazanan, en fazla servete ya da en büyük çip stokuna sahip ülke olmayabilir. Asıl belirleyici olan, siyasi ve kurumsal açıdan en hızlı öğrenebilen, deney yapabilen ve hatalarını düzeltebilen sistem olacak. Katı siyasi yapılar yeniliği engellerken değişime açık kurumlar onu hızlandırıyor.

Bugün de ülkeler geleceğin teknolojik ve siyasi mimarisini belirlemek için yarışıyor. Geçmişte Washington Mutabakatı ile Çin modeli arasında yürütülen tartışmaların yerini, hangi sistemin pratikte daha iyi işlediği sorusu alıyor. Qin’in diğer devletleri yenmesinin nedeni sevilmesi değil, rakiplerinden daha etkili bir model geliştirmesiydi.

Çin, Deng Şiaoping döneminde ekonomik açılım ve yerel deneylere izin vererek bu tür bir esnekliğin avantajlarını göstermişti. Ancak bugün merkeziyetçilik ile yenilikçilik arasında denge kurmakta zorlanıyor. ABD ise kurumsal yenilenme kapasitesiyle öne çıkmasına rağmen artan siyasi tıkanıklıkla karşı karşıya. Uzun vadede belirleyici olan, hangi ülkenin ideolojisinin daha çekici olduğu değil, hangi sistemin değişen koşullara daha iyi uyum sağlayabildiği olacak.

En aydınlık zamanların ihtimali
Ancak uyum sağlama ve rekabet etme kapasitesi, başarının tek ölçütü olamaz. Savaşan Devletler Dünyası’nda bile insanlar adalet ve doğruluk arayışından vazgeçmemişti. Çinli filozof Mencius, insanın doğasında başkalarının acılarına kayıtsız kalamayan bir vicdan bulunduğuna inanıyordu. Ona göre bu merhamet duygusu, adil siyasetin temeliydi.

Adalet, etkili yönetimin karşıtı değildir. Aksine, bir düzenin zaferden sonra da varlığını sürdürebilmesini sağlayan şeydir. Güç, meşruiyete dönüşmediği sürece kalıcı olamaz. Stratejik zorunluluklar insani duyguları geri plana itebilir ama vicdanı ortadan kaldırmaz. Geleceğin dünya düzeninin yalnızca işlevsel değil, aynı zamanda adil olması gerekir.

Savaşan Devletler Dönemi, güçlü devletlerin yükselişinin yanı sıra yeni bir düşünürler sınıfının doğuşuna da tanıklık etmişti. Shi olarak adlandırılan gezgin bilginler, stratejistler ve reformcular, doğdukları sınıfın ve ülkenin sınırlarını aşarak farklı saraylarda görev alıyor, yeni yönetim ve siyaset anlayışları geliştiriyordu. Bu çağda düşünce, doğrudan bir güç aracına dönüşmüştü.

Bugünün parçalanmış dünyasında da benzer bir entelektüel sınıf ortaya çıkabilir. Geleneksel kurumlar zayıflarken teknoloji uzmanları, siyaset düşünürleri, girişimciler ve sistem tasarımcıları ulusal sınırların ötesinde etkili olabilir. Ancak günümüzün yeni Shi sınıfı, eski çağın düşünürleri gibi ülkeler arasında özgürce dolaşamıyor. Vize kısıtlamaları, gizli araştırmalar, ideolojik kuşkular ve teknolojik milliyetçilik bilgi paylaşımını sınırlıyor.

Yeni dönemin düşünürleri yalnızca parlak fikirlere sahip olmakla yetinemez. Siyasi, kurumsal ve teknolojik sistemlerin içinde yol bulmaları, fikirlerini algoritmalar ve dijital ağlar aracılığıyla hayata geçirmeleri gerekecek. Etkileri, sahip oldukları unvanlardan çok tasarladıkları sistemlerle ölçülecek.

Bu dönüşümün en umut verici sonucu, yeni bir hegemonun ortaya çıkması değil, kralların ve imparatorların olmadığı farklı bir düzenin kurulması olabilir. Geleceğin gücü fetihlerden çok uyumlu sistemler tasarlayabilme yeteneğine dayanabilir. İnsanlarla yapay zekanın birlikte geliştiği yeni dijital ağlar, yalnızca iletişim platformlarını değil, siyasetin kendisini de dönüştürebilir.

Bu ihtimal bugün için uzak, hatta ütopyacı görünebilir. Oysa içinde bulunduğumuz dönem yalnızca bir çöküş olmayabilir. Kaotik ve acımasız olduğu kadar yeni fikirlerin ve yönetim biçimlerinin doğabileceği bir dönüşüm çağı da olabilir.

Savaşan Devletler Dönemi yalnızca savaşların değil, büyük düşünsel atılımların da çağıydı. Mencius, Zhuangzi, Han Feizi ve Mozi gibi düşünürler, bugün bile siyaset ve ahlak tartışmalarını etkileyen fikirler geliştirdi. Filozof Karl Jaspers bu eşzamanlı düşünsel dönüşümü “Eksen Çağı” olarak adlandırmıştı. Çin’den Hindistan’a, İran’dan Yunanistan’a farklı uygarlıklar aynı dönemde insanın, adaletin ve toplumun ne anlama geldiğini yeniden sorgulamıştı. Felsefe ve hukuk, barış ortamında değil, büyük sarsıntıların içinden doğmuştu.

Bugün de insanlık benzer bir sorgulama dönemine giriyor olabilir. Ortak ideolojilerin ve kurumlara duyulan güvenin zayıfladığı bir dünyada temel sorular yeniden gündeme geliyor: Adalet nedir? Hangi değerler korunmaya değer? Yapay zeka nasıl yönetilmeli? Siyasi meşruiyetin kaynağı ne olmalı?

Önümüzdeki asıl mücadele, değişime uyum sağlayan sistemlerle katılaşıp çözülen sistemler arasında yaşanacak. Acımasız olanlar savaşları kazanabilir; ancak çağlara damgasını vuranlar uyum sağlayabilenler, kalıcı olanlarsa gücü adaletle birleştirebilenler olacak.
Bu bir karanlık çağ olmak zorunda değil. Belki de yeniden düşünmeye, yeni kurumlar kurmaya ve insanlığın geleceğini şekillendirmeye değer bir başlangıçtır.

* Hui Huang, Şanghay'da yaşayan bağımsız bir akademisyen ve yazardır. 

Kaynak: Noēma Magazine’de yayımlanan yazı çevrilerek kısaltılıp düzenlendi.

Kaynak link: https://www.noemamag.com/welcome-to-the-new-warring-states/