Aşmêko esto ke derheqî Qetliamî Dersîm û Seyîd Rizayî de tayê rapor û belgê ameyî aşkera kerdişe. Goreyê ney raporî ver ê dardekerdişî de M. Kemal û Seyîd Riza ameyî têhete. No belge de vanêke; M. Kemal Seyîd ra vato; eke ti poşmantî biwazî û tirkey qebul bikê, ez to efû kena. Hetanî nika verê raporan de tayînan vatinê eke M. Kemalî xo Xarpêt biresnayînê nêverdaynê îdam bibo. Xora ma kurda zanaynê ke nê îdamî bêxeber a M. Kemal û rayveberdîşê omara nêbîy. Na propaganda bi destanî kemalîstane vajîyeno semedê ney zî şarê Dêrsim û elewîyan ra ray bêgê.


Bi destanî Enqereyê

Eceba ney belgeyan ra pey sebeno û na partî ya qetlîamkerdoxê senîhewa îzah bika û bi çi rî tornanî Seyîd Rizayî ra ray biwazî. O wexte M. Kemal şono Xarpêt zîyaret keno. M. Kemal heme çîyê xo limitik keno. Qayîl nêbi ke kes bizanoke Seyîd Rizayî vînayo. Talîmatî û vate bi destanî Enqera yeno kerdişe. Goreyê ney raporî; ganî ke nê îdamî hetanî peynîya heftê bibê. Hama mehkema destpê nê kerdebi sehpayanî xo hadirnenî. Seba îdama yew gede yê çîngena û ê ke zazakî/kirmanckî biçarno tirkî yew çarneyox eyar kenê.Îstasyona ya trenî de pêvînayîşe limiteke. 


 Bi formalîteyê biryar

Şewe seat diyes û nîm de Seyîd Riza û embazî yê şonê mehkema, xo ra heme çî formalîte bi yanê vernî de qerar amebi girewtişe. Goreyê ney belgê çarês kes beraat benî, bi Seyîd Rizayî ra hewt kes ê zî îdam gênê. La belê heyat a mehkema de qala îdamî nêvîrena poxtê ney ra embazî Seyîd Rizayî vanê îdame çin o. Qerarî heyetê dima ra Seyîd Rizayî benî, wenişnenê wesayeta Sabrî Beg û rayîr kewenê û cakeke M. Kemal paweno şonê ewra. M. Kemal ewnîyeno Seyîd Rizayî ra vano; ma qerarî şima da yo ma emşo şima idam kenî. Bi yew şerte ez şima efû kena, eke şima sey min bikê ez şima xelesnena. M. Kemal vano; vajîn ma poşmanî û tirkey qebul bikên ez o wext şima efû bika. 


Cenî yê ma kiştê

Seyîd Riza zî vano; sûcî ma çin o ma çîyek nêkerdo, semedê ney ra ma efû nêwazenî. Seyîd Riza M. Kemalî ra vano; eke destûr ê to est o ez tay raşta vaja, vano; ma wextê dewlet a osmanîyan de zaf zilm û tahde dîyo û ma zî dijî nînan xo pawito, ma qet dewlet a osmanîyan rê hetkarê nêkerdo, lejker nêdayo, bac nêdayo. Hema ma dêrsimijan bi komara Tirkîya rê ardim kerdo, wextê xoverrodayîşê mîllî de havila ma şima rê zaf bîya. Esil lejkeranî şima şarê Dêrsimî seba serehewanayîşe teşwîq kerdê kewtê binê şarê ma sek zora vatinê destanî berzê tifingan. Lejkerî şima bêsûc û bêgune ciwanî ma kokimê ma û cenî yê ma kiştê. 

Seyid Riza dewam keno; herind vajî şima ameyî min ra vato ke; paşa qayîlo to bivîno, semedê ey ra Erzîngan de pawikê to yo, min zî bawerê kerd û ez ameya la belê şima ez tepişta kerda zîndan. Şima bi deq, fen û hîleyan ez û embazî min ceza ya îdamî daye, şima emrî lajê min gird kerdeke pê îdam bikê. Eyro/ewro bi emîrê şima ma ko/do îdam bibê min buh şima kerd û ameya.


Min çiyeke fam nêkerd

M. Kemal keweno beyntare vano; eke ti min ra efû biwazî îdam nêbeno û havila to zî dêrsimijan rê bena, ma rê hetkarê bike o wexte dewlet a ma şima rê hewleya pîl bika.


Osmanîyan: Şima bindestê ya ma qebul bikê

No belge zî nawnenoke kurd çiqas serewariznayo bi deq û fena qetlîam ra vîretî. Dijî kurdan hinzaro û hewtayî yewê ra nata zilmo pîl destpê keno. Cengê yê Malazgîrt ra dima dewleta ya osmanîyan ey ke xoverro dayê ya kişteyê kom kerdo yan zî surgun kerdî. Heleke kurda beranê Anatolîa dewleta ya osmanîyan rê akenê dima ra dewlet a osmanîyan şêxan rê began rê beylîgan rê pîran rê, rayveberdişê xoseran rê xeber erşawenî vanê; ganî ke şima bindestê ya ma qebul bikê. Destpê qetlîama kenê ca de bi hemkaranî xo eyar kenê gala kenê. 

Aye ke deştanî Kurdistan de ciwîyaynî tewr vernî gala nînan kerde û xo ra bestê. La belê aye ke koyanî Kurdistan de ciwîyaynî bindestê qebul nêkenê û xoverro danî. Mesela Dêrsim, Çewlîg, Xarpêt, pali û Vakûrê Amedê  seba dewlete her tim taloke bî. No rewş wextê qabîle û civakî dest ê vernî ra hetanî rojê ma dewam kerdo. Babanzade, Sêx Ubeydulah, Agirî, Koçgîrî, Şêx Seîd û Dêrsim. Ma seserra vîstî yewe de ciwîyenî la belê kurd hama ra zî koyan ser o azadî ya xo pawenî, hetake derheqî nêbiqedî no dewam biko.


FAYSAL BOZKURT / AMED