MAMOSTE SILÊMAN


Demo ke behsê serewedarnayîşê Dersim beno, helbet Rayverê serewedarnayîşî Sey Riza yeno vîrî. Ma ey qiseyanê ci yê peynî yê zey, “Ez 75 serre ya, şehîd bena. Feqet kurd û Kurdistan ciwiyêno, xortê kurdan do heyfê ma bigîrê. Wa bimrê zalimî, zurker û bêbextî!” ra silasnenê. Nê qiseyî eynî wextî de zey wesîyet û vengdayîşê xoverdayîşî yê. Reyna vatişê ci yê peynî yê, "Mi bi hîle û dekanê şima reyra baş nêkerd, no mi rê bi derd. La seba ke mi zî şima ver de sere nêrona, wa no zî şima rê bibo derd” zî heta roja ewro seba Kurdan bî perspektîfê wayîrvejyayîşê dawaya neteweyî û rûmetî. Pîr Seyîd Riza kam o, û serewedarnayîşê Dersim de rolêdo çitur kaykerd, ma nezdî ra bisilasnê. 

Seyîd Riza, serra 1863î de mintiqaya Lîrtik û dewa Derî Arî ya Dêrsimî de maya xo ra beno. Pîyê ey Seyîd Îbrahîm, rojawayê Dêrsimî de serekê eşîra Hesenan bi. Wexto ke pîyê ey, Seyîd Îbrahîm, wefat keno,wesîyet keno ke herinda ey, Riza bigêro. Wesîyetê pîyê ey yeno ca û Riza wesfê “Seyîdî” gêno û paştîya koyê Tûjîkî de, qezayê Axdadî de roşeno. 

Rayberanê Qoçkîrî verê xo day Dêrsimî

Hereketê Qoçgirî ra dima, rayberanê Qoçkîrî verê xo day Dêrsim, bîy meymanê Seyîd Rizayî û dest bi xebatêka newe kerd. Raşta ey, Hereketê Dêrsim û Hereketê Qoçgirî pê ra besteybî. Dewleta Tirk; seba ke quwetê kurdan parçe bikero û bişikno, vernî de, eşîran xo rê kena yew hedef û wazena înan ser o operasyonan bikero. Serra 1926î de, fînena eşîra Qoçan ser. Seyîd Riza zî, seba ke eşîrê bînî paştî nêdê dewlete, înan de dekeweno têkilî. Dewlete ewnêna ke; Seyîd Riza polîtîkaya inan veng de vejeno, Mifetîşê Ûmumî Îbrahîm Talî, Seyîd Rizayî û Nûrî Dêrsimî, dawetê Dîyarbekirî keno. No pêveynayîş de, Îbrahîm Talî, Seyîd Rizay ra vano ke: “Dêrsimijî wa çekanê (tifinganê) xo teslîmê hukmatî bikerê, na mintiqa de viraştişê qişleyan û qereqolan qebûl bikerê. Şima koçberanê Hereketê Qoçgirî zî peyser biaçarnê û teslîmê ma bikerê.”

Heq, huqûq û îdareyo xoser nas bikerê 

Serra 1936î de dewlete wazena ke Dêrsim de qerargehanê neweyan virazo. Seyîd Riza semedo ke nê qerargehan nêvirazê, sey temsîlkarê eşîran, general Abdullah Alpdoganî reyde yew pêvînayîş keno. Labelê Alpdogan, waştenanê ci qebul nêkeno û vano ke; “şima ganî 80 hezar sîlehan bîyarê teslîmê ma bikerê.” Seyîd Riza ca de cewabê Alpdoganî dano û vano: “Qerarê xo peyser bigîrê, heq û huqûqê ma yê mîlî nas bikerê û wa na mintiqa de yew îdareyo xoser awan bibo.”

Vera nê waştişan, hikumet, leza-lez leşkerî sewqê mintiqaya Dêrsimî kerd û mintiqaya Dêrsimî pêro girewte binê ablûqa. Wesarê serra 1937î de, yew şero xidar dest pêkeno. Dewlete, bi teyareyan; koyan û dewan, bombardiman kena. Bi des hezaran merdimî qetl benê. Bi des hezaran, şarê dewan koç keno û bi hezaran şerwanê zeh benê. Qozlîca de, Seyîd Riza bi xo şer keno, no pirodayîş de; cenîya ey a şinike Besê, lajê eyo pîl Şêx Hesen, hîrê tornê ey û nezdîyê hezar merdimî şehîd benî. Dêrsim de tam yew wahşet îcra beno. Doman û cinîyê  Dêrsimijan tersan ver, remayê şîyê koyê Tûjikî û dekewtê terhanê (şîkeftanê) Îksore zerre. Leşkerî fîynenê nê terhan (şîkeftan) ser û fekî înan bi beton gênê û nê mêrdimî pêro tede ganî-ganî fetisînê. Wexto ke remenê teber zî yew bi yew yenê qetilkerdiş. 

Cezayê îdamî danê

 Seyîd Riza aşma amnanî ya vernî, serra 1937î de bi dawetê dewlete, seba pêameyîşê şono qonaxê Walîyê Erzînganî. Ewja de bêbextey Seyîd Rizayî kenê, ey tepşenê û ewja ra zî seba mahkemekerdiş, benê Xarpête. 

Lejvanê ke Seyîd Rizayî reyde ameybê tepiştiş û hepiskerdiş 72 tene bî. Mehkemeya înan, mavêna 5-13 Teşrîne mîyan de temam bîy. Dozgerê Mahkemeya Îstîqlalî, seba 27 tenan cezayê îdamkerdişî waşt. Peynî de, cezayê îdamkerdişî danê yewendes kesan ke; Seyîd Riza, lajê ey û birayê ci zî nînan mîyan de bî. Yew qismê înan, cezayê hepiskerdişî yê giranî girewtî. 

Wexto ke Seyîd Rizayî û embazanê ci Xarpête de mehkeme kenê, Ataturk zî şono Amed û ewra ra zî wazeno ke 18’ê Teşrîne de şiro Xarpête. Qerar danê ke verê şîyayîşê Ataturkî, meseleya mehkemekerdişî hal bikerê.  Mehkemekerdişeke bi yew formalîte virazenê. 

Seba emelêke neteweyî xebitîna

Îhsan Sebrî vîrameyanê xo de wina vano: “Wexto ke ez dîya mi ra vat ke; ti Anqara ra ameyê ke mi bixeniknê? Dima zî bi mi, no mesajê xo raykerd Anqara, vat ke; ‘Mi bi hîle û dekanê şima reyra baş nêkerd, no mi rê bi derd. La seba ke mi zî şima ver de sere nêrona, wa no zî şima rê bibo derd.’” 

Wexto ke ma Seyid Riza berd meydanê dardekerdişî, dorûdor xewle bi, hewa serd bî. Labelê Seyid Rizayî, verê xo da meydanê vikûvalay û sankî derûdorê ey pirrê mêrdiman bi û xîtabê înan bikero, vat: “Ma ewladê Kerbela yê, bêguna yê, eyb o, zulm o, cînayet o.” Dima şi dara xeniqnayîşî ver, celadê xo nusk da û helqeyê kindirî dekerd milê xo û yew paşkile day kûrsî ro, înfazê xo kerd. 

Derheqê mahkemekerdiş û îdamî de Nûrî Dêrsimî wina vano; “Seyîd Rizayî îfadeyê xo de vato; “Ez seba armancêkî neteweyî xebitîna, her kar kerdiş de, mi goreyê wijdandê xo hereket kerd. Menfîet û azadîya mileta mi ra teber, ti armancêkî mi çin o. Emrê mi hewtay serran vêşêrî yo û no emr de, seba qewmê xo merdiş şerefêko berz û wezîfeyêko netewî yo. Hereketê ma; yê fitneyî û ejnebî nîyo, seba heskerdena welatê ma yo.” Wexto ke Seyîd Riza şino sehpayê îdamî ver vano: “Ez 75 serre ya, şehîd bena û şona hetê şehîdanê Kurdistanî. Dêrsim na reyî mexlub bî, feqet kurd û Kurdistan ciwiyêno, xortê kurdan do heyfê ma bigîrê. Wa bimrê zalimî! wa bimrê zurker û bêbextî!”

Lajê ci ver çimanê ci de îdam kenê

Lajê Seyîd Rizayî; Resik Huseynî zî ver çimanê pîyê ci de xeniqnenê. Resik wexto ke şino sehpaya îdamî ver, ageyreno pîyê xo ra vano: “Bawo (pîyê mi), wa ganê mileta kurdî weş bo!”  Seyîd Rizayî zî 15’ê Teşrîne 1937 Xarpêt de Meydanê Bazarê Xeleyî de darde kenî. 

Seyîd Riza seba ke kurdî zilmî ra bixelisîyê têkoşîn da. Ver dismenanê xo de qetî sere nêrona, çokê xo nêşikite. Kindirê îdamê xo ey bi xo ant. Dişmenê ci vera no cesaret û esaletê ey de şermîyayê.