Tarîxa Kurdistanî de zaf serekan waşto ke Kurdistana Xoser ronê. Ema her tim dewletêy dormeyê ci bi dek û dolaban serekên kurdan û şarê kurd xapînayê û dijî ziwan, kultur û nirxên înan qirkerdişêy zaf gird pêk ardê. Sîmko zî cuyayişê xo de her tim pey Kurdistana Xoser de têkoşînêy bê hempa dayo. Ema herî peynî raştê dek û dolabên dewleta Îranî yeno û yeno qetilkerdiş.

Sîmko 1887 de ameyo dinya, 26 Temmuze 1930 de cuyê xo vinî kerdo. Sîmko dema peynîya xanedanê Kaçar û serê dema xanedanê Pehlewî de Kurdistana Rojhilatî de hakîmîyeta xo domnayo û her tim mezgê xo de kurdewarîy ramito û dayo ramitişî.

Sîmko, Eşîra Şikak ra yo. Ewro zî eşîra ey Îranî de eyaleta Azarbeycanî ya Rojhilatî de herêma Şapûr (Salmas) de cuyenîy. Eşîrên dormeyê ci û girêdayê înan êy; Kotur, Mergaver, Bradost û yên bînî zî têkoşîna kurdan danê. 

Semedê ke bi heme xebatêy xo waştê Kurdistana Xoser rono ra, şarê kurd nameyê ey Lehengê Kurdistanî ronabi. Ey Kurdistana Rojawan ra bigê Teberîz û heta Sulêmanîyê yî girot bin banê kurdan û zaf nezdî Kurdistanî bi. Ema kaykerdişêy serdestêy ey demî nêverda ke armanca xo bîyaro ca.


Osmanîyan red kerd

Serra 1910 de Kotur de Deweleta Osmanîya, rayîrbereya Kotu, Çehrik û Somayî dano Sîmkoyî ke girêdayê înan bibo. Ema Sîmko waştişê Dewleta Osmanîyan nêkeno û biryara xo hetê Îranî mendişî ra dano û dijî Osmanîyan dest bi şerî keno. Sîmko zanayê ke kamcin dewlete waşto destê ey bigo se, binê ey de berjewendîyeke ey esto ra keno. Ey semedî ra zî tercîha xo her tim semedê rayîra kurdan kamcin weş û geş o ra kerdo. 


Gola Ûrmîye de kurdîy hakîm bîy

Dewleta Îranî dibistanêy kurdan xirabe kerd û dijî kultur û nirxêy kurdan dest bi qirkedişî kerdbi. Ney ra Sîmko dijî Îranî rayna şer kerd. Şerê yewin yê Dinyayî zî hetê Rusyayî ca girot. Dijî ordîya Şarkî ya Osmanîyan û dijî Îranijan şerê dijwar kerdîy. Dema ke Rusya xo tepa ont, Sîmko miyanê sînorê Rusya û Osmanî de herêmêy Gola Urmîye de, Mahabat, Maku, Xoy, Kotur, Dilman, Sakkiz, Serdeşt, Bane û Bukan de hakîmîyeta kurdan domnayo. Waşto ke, şaristanê Ûrmîye û Selmas zî bigîro. Hetê bînî de têkilîyêy xo Tebrîz de bi serekê Azadîstanî Muhammed Hîyabanî de ronayo.     


Fikrê Kurdistana Azad vejya

Dema hakîmîyeta Gola Ûrmîyeyî de, Sîmkoyî, niqaşêy ke tornê Şêx Ûbeydullah Nehrî yî, Seyît Taha ke dostê Sîmko yê kan bi kerd de, fikrê Kurdistana Azad vejyeno meydan. Herêma xo de 1922 de Kurdistana Xoser rona. Ema demeke kilmî de paytext Çehrîk kewto û Sîmko ney demî de mecbûr maneno ke ravêro Tirkîyayî. 

Zimistana 1922 de şino hetê Şêx Mahmut Berzencî û ravêreno Silêmanîyeyî beno. Beşdarê kombîyayişê serekê kurdan beno. Nêy kombîyayişan de semedê Kurdistana Azad rayna rono ra, biryarî yenê girotiş û semedê armanca xo rono, xo nezdî tirkan kerdê û dijî îngilizan bi biryara kombîyayişan şer kerdêy.


Koçkerdiş para kurdan o?

1924 de Îranî bi Sîmko reyde qise kerd û bi şertê ku do serewedartiş nêkero ra ageyrayo Îranî. Çimkî Îran hesabê Sîmkoyî kerdê ke, hîna gird bibo û waştê ke vernîya Sîmkoyî bigîro û semedê waştişê xo bîyaro ca zî, tewr weş ey nêzdî xokerdişî de vînayê. Ema Sîmko semedêy zilm û zordarîya ke esto ra 1926 de rayna serewedarneno û êrîşê Selmasî keno. 

Pey ra zî Sîmko mecbûr maneno ke koçê Kurdistana Başûr bikero.

1928 de Xanedanê Pehlewî Sîmko ra vano: “Ez to efû kena, bê herema xo.” 1930 de Sîmko bi çend siwarîyan şino Tebrîzî. Bi merasîmî yeno peşbazîkerdişî. Ema Îran Sîmko û lajê ey Husrevî qetil keno. Cesedê înan zî beno Ûrmîyeyî darda va keno.o.


Dibistananê kurdî akeno

Sîmko zanayê ke kurdêy xo ser, Kurdistana Xoser ano. Ey semedî ra zî her tim xebatêy zanistîy ra giraneya xo dayê. Serra 1913 de bi Evdirrezaq Bedirxanî ra pîya xebatêy wendiş û nuştişî kenêy. Armanca înan Kurdistanî de kurdî averaberdiş o. Semedê ke kurdî avera bişêro ra, çapxaneyêy kurdî, rojaname û kovarêy kurdî vetêy. Alfabeya kurdî raşt kerdêy ke kurdîyeke modern bivejê meydan. Semedê ke ciwanêy kurd seyehat bikerê û dinyayî bişinasnê bi dewletêy bînan ra têkilî ronayê û semedê ney kar avera bişêro ra rêxistineke bi nameyê ‘Gihandinî’ ronay û dest bi akerdişê dibistanêy Kurdistanî kerdbîy. Dibistana Gihandinî Xoy 22 Citmenge 1923 de ameyo akerdiş. Zewnbî xebatêy kultur û nirxêy kurdan de zî xebatan kerdêy.


 NAVENDA XEBERAN