Sîyasetê dewlete, ebe marîfetê idarekerdoxê nikayan ponc sey serre peyser şî. Îdeolojîye tirkan de cayê Yavuz Selîmî zaf berz o. Çike ey waxtê xo de bingêyê îdeolojîyê tirkan-mislimanên eşto. Heşt serre(1512-1520) hukumdarên kerda, hema jû(yew) rey bîla Ewropa ser o hêrîş nêkerdo. Çike ey waşto ke pêro tirkan û mislimanan bîjê ro binê bandira xo. Tayê ewro kî(zî) wazenê ke rêça ey ra şêrê.
Yavuz, serba nê xeyelanê xo raver dewleta Safevî, dima(badê) dewleta Memlukî de herp kerdo. O waxt verê xeyalê ey de alewîyî manî bî, na semed ra raver ortê Sêwaz û Erzinganî de çewres hazar alewîyî qirrkerdî. Terorkerê o waxtî çime dewlete de alewîyî bî. Çike alewîyan ra tayê tirk bî, hema sunnî nêbî. Ewro têrîyen nîya bimano, nameyê Yavuzî danê pirdo neweyî. Dismenîya ey jû alewîyan rê nêbîya, ebe marîfetê İdrîsî Bîtlîsî tayê kurdî guretîbî hetê xo, hema ê bînan rê dismenîya xo kî dewam kerda. Eşîrê ke guretîbî leyê xo hen zaneme ke ewro eşîre ke qorîcîyên kenê, pîşonda înan ê. Î yê ke wayîrê anor bîyê înan ser kî hêrîşê Misirî ra raver, hetê Muş de jû hênî ser o na şîîr nusnito. Tayê no şîîr Seyahatnameyê Ewlîya Çelebî de esto vatêne, hema mi kitab de çîyo nîyanen nêdî. Belqa no şîîr jû efsane yo, hema hen bibo kî çimê tayîne de cayê kurdan oncîa kî keno eskera.
Kurd rê firsend mede ya Rab
Sultanê dehrî mebo
Çarix linge biqeremnê
Zerrîya xo huzir mevêno
Terik ra piro dê, xerac bîjêrê
Pîze xo bîla mird mebo
Hênî ra gawur bisimo
Kurd rê nesîv mebo…
Ewro kî nîyadame ponc sey serrî ortê ra vêrda, hema kurdî û alewîyî ewro kî oncenê. Hona çimê dewlete de ne cayê alewîyan esto ne ke cayê kurdan. Ne alewîyî wayîrê heqa xo yê ne kî kurdî. Heqe dayene nîya bimano, heme roj heme kesî terorker sayekenê. Gundê Yavuzî de se ke virajîyo ewro kî o virajîno. Sukê kurdan ebe top, ebe marîfetê çekan ra rijînê. Hona sukê alewîyan de hesabê xorîyî virajînê. Mavajî; Erzingan de tirkê Axiskayan rê, Mereş de qomo El Nusra rê ca kenê ra. Na rozan Mereş-Pazarcik de dewa Terolar de xoverdayîşê alewîyan dewam beno. Sarê Mereşî wazenê ke reyna qirr mebê.
Gundê Îttîhat û Terakkî(1913-1918) de jêde azperestîya tirkan vejîya ver û hata serrî 1950-60î bîya îdeolojîyê komare. Gundê Adnan Menderesî de oncîa îdeolojîyê Yavuzî(tirkên-mislimanên) xo rê ca dîyo, hema hetê mislimanên tenêna bîyo qewetin. Derbeya 12 êlule ra hata nika kî no nêvurîyo. Ortê na qewlan de guman çîn o ke tengîya alewîyê kurdan tenêna girana. Çike tirk ke vazê tirk nîyê, misliman ke vazê o kî gumankerde yo.
Ewro hem kurd hem alewî gereke poşt jûbînî dê. Çike heqe hurendîya xo de waştene ra nesîvê kesî nêbena. Teyna birayîya kurd û alewiyan kî derman nêbena, gereke domoqratê tirkan kî vengê vîjdanê xo berz kerê. Eke no ke qazanc nêkerd, hen aseno ke endî na ra tepîya kes kilamê kesî bîla nêwaneno. Haştîye heme dem muhîm bîye, hema ewro jê(sey) non û awe muhîm a. Hen aseno ke tayîne dewleta xo, dismenîya kurdan û alewîyan ser o na ro û ewro kî canêverdanê. Nînê rê ebe çekuyanê Ape Musayî vajîme; ‘bingeyê dewleta sima ke heqa ma ra lerzena, o waxt sima dewleta xo paga ma de viraşta.’