Ziwanê kurdî ke bi des serrano raştê polîtîkayanê înkar, asîmîlasyon û qedexeyan yeno bi Şorişê Rojawayê Kurdistanî ra pîya newe ra ganî beno. Tenya ziwanê kurdî nê, sazîyanê perwerde yê kantonanê Rojawa de bi zimanê; Kurdî Erebî, Suryanî, Tirkmenî û ziwananê bînî perwerde yeno dayen. 

Neteweyê Yewbîyayeyî verîya nika bi îzahatekê da zonayen ke xêlê ziwanî bi sebebê serdestîya ziwananê bîn vindî bî. NY herzewbîn vist vîrî ke se ra 97 ê nifûsa dinya, tenya se ra 4 ê ziwanê estayî şixulnenê û her hefte de yew ziwanekê herêmî çin beno. Zerreyê ziwanê ke bin talokeyê çinbîyayîşî de yê de ziwanê kurdî zî esto ke 40 mîlyon kes qisey keno. Şorişê Rojawa ra pîya ziwanê kurdî statuyê ver bi çinbîyayîşî ra qismeke xelesîya. Bi sayeya akademî û dibistanê ke Rojawa de amey akerdiş ra, dûştê talokeyê vindîbîyayîşî têkoşîn yena ramiten. 

Gûtiyan ra heta Cegerxwîn…

Vera polîtîkayanê înkar û asîmîlasyonî yê dewletanê Tirk, Ereb û Fars şarê kurd zî bi îmkananê xo xover day. Nayî ra pîya, Kurdistana ke bi Peymana Lozanî ra bî çehar parçe, ziwanê kurdî zî raştê asîmîlasyon, kolonyalîzm û zextanê neteweperestîya Tirk, Ereb û Fars ame. Nê polîtîkayî hona zî ramenê. No ziwanê qedîm ke Gûtiyan ra na het, Elî Herîrî ra heta Feqiyê Teyran, Ehmedê Xanî, malbata Bedirxan,  Cegerxwîn ra heta Osman Sebrîyan bi têkoşîneke hera ser payan de mend, la raverberdişê no ziwanî zehmet bi. La her serr hona vêşî ziwanê kurdî bîyayîşê xo keno quwetir. 

Bi Peymana Lozanî ra hewl amey dayen ke ziwan û  zaraveyê kurdî dewletanê zey Îran, Tirkîye, Iraq û Sûriye de zey zaraveyê Farsî, Tirkî û Erebî bîrê damûsnayîş. Têkoşînê PKK ra pîya şarê kurd destpa pawitişê (seveknayen) cewhera xo kerd û hona jêde wayîrê  ziman û zaraveyê kurdî vejya. Seba pawitiş û averberdişê Soranî, Loranî û Hewramanî Îran de, seba Soranî û Goranî Iraq de, seba Kurmancî  Sûrîye de û seba pawitişê Kurmancî û kirmanckî (zazakî) Tirkîye de  têkoşîneke xurt amê dayen.  

Şorişê Rojawa û perwerde 

Serewedaritişê 2011 yê Sûrîye ra dima şarê kurd zî 19ê Tîrmeh 2012 de fitîla şorişî vistra ci. Şorişo ke Kobanê de destpa kerd vilayê pêrokîn sûkanê Rojawa bi. Dima ra zî Kantonê Rojawa amey îlan kerdiş. Rixmê hêrîşanê pêrokîn komanê çete zî xebatê ronayîşê cuya azad zî dewam kerd. Linga esasî yê sîstema xoser zî akerdişê sazîyê ziwanî bî. Hîrê kantonanê Rojawa de zî sazîyê perwerde abîyay û modeleke newî yê perwerde ame averberdiş.  

Sazîyanê perwerde yê kantonanê Rojawa, ke sîstema perwerdeya tekperestî yê rejîma Baasî werte ra wedarna, bi zimanê; Kurdî Erebî, Suryanî, Tirkmenî û ziwananê bînî perwerde yeno dayen. Akademîyanê perwerde de bi hezaran mamosteyî bi ziwandê dayike perwerde danê bi hezaran wendekaran. 

Dibistan û Akademîye perwerde 

Sazîya Ziwanê Kurdî (SZK) ke dest bi akerdişê dibistanan kerd, bi  hezaran mamosteyanê ziwanê kurdî perwerde kerd. Mufredatê perwerde zîhnîyeta şovenîst ya rejîma Baas ra amê vûrnayen. 11'ê Tebaxa 2013 de yeweyî akademîya ziwan û wêjeyî bi nameyê Şehîd Ferzad Kemanger Efrîn de abîya.  

Bi perwerdeya ziwanê kurdî ra mamoste amey amadekerdiş ke dibistananê herêmê de bieşkê wezîfeyê bikerê. 28'ê Cotmeha 2013 de Enstîtuya Wêje û Ziwanê Kurdî bi nameyê Şehîd Vîyan Amara abîya. SZK 24'ê Cotmeha 2013 de Qamişlo de seba ziwan, dîrok û wêjeya kurdî, Akademîya Celadet Bedirxan abîya. Dima ra Kobanê de zî Enstîtuya Şehîd Vîyan Amara amê akerdiş. Destpêka 2015 de bi perspektîfê neteweya demokratîk xêlê enstîtu amey akerdiş. 

 29'ê Tebaxa 2013 de Kantona Cizîr de Akademîya Zanistî û Roşnvîrîye ya Nûrî Dersimî bî a. 4'ê Nîsana 2013 de Qamişlo de  Akademîya Civak, Zanistî, Hiqûq û Edaletî ya Mezopotamya abîya. 24'ê Sibate de Qamişlo de Navenda Cigêrayîşo Stratejîk ê Kurdistanî ronîya. 

Perwerdeya bi kurdî û erebî 

Xebatê perwerdeya ziwanî, ke demê rejîma Baasî de bi hawayê nimite keyeyan de amey remnayîş, nika Kobanê û dewanê çormeyê ci de seyan dibistanan de yenê dayen. Perwerde bi ziwananê Kurdî û Erebî yeno dayen. Xebatê perwerdeya ziwanê dayîkê, ke bi Şorişê Rojawa ra pîya serra 2012 de, Kobanê de bi mamosteyekî û 12 wendekaran dest pa kerd, nika pêrokîn sûk û gundanê ci de,  bi 200 dibistan, 2000 mamoste û 30 hezar wendekaran ra dewam keno. 

Bi tirkmenkî perwerde 

Verîya ke çeteyê DAIŞ'î herêm talan bikerê, ame vaten ke pêroyîya Reqa de 65 hezar, Girê Spî de zî 35 hezar Tirkmenî mendbî.  Rixmê nayî zî rîwalo ke rejîma Baas nêverda ê bi ziwandê xo de bimusê, bi  Erebî qisey kerdî. La bi Şorişê Rojawa ra netew û îtiqatê cîya ageyray xo ser û resyay no merhale ke bieşkê bi ziwan, kultur, kamî û îtiqatê xo biciwîye. Nînan ra yewe zî Tirkmenî yê. Par Komîteya Perwerde ya Civaka Demokratîk ê Girê Spî, gameke bîn eşt û seba ciwananê Tirkmen perwerdeyeke taybet organîze kerd. 


MAHÎR YILMAZKAYA / ANF / KOBANÊ