Dengbêje Sûsika Simoya ke Lenînî rê kilamî viraştî, sey ‘Dengbêja Sûre ya Sovyetan’ yena zanayene. Simo wexto ke kilamvatişê cinîyan munasîb nîno dîyayene de vejîyena Radyoya Erîvanî û nameyê aye vila beno. Sûsika Simo hem bi kilaman û hem zî mamostetîya govende kulturê kurdan dana şinasnayene.
ELVAN BAŞKALA*
Dengbêje Sûsika Simo serra 1925î de herêma Elegezê de Ahbaranê ra girêdaye dewa Mîrekê de keyeyêkê êzidî de yena dinya. Badê ke Simo yena dinya, keyeyê ci koçê Gumru keno û ewja de bica beno. Sûsika Simo ewja de wanena û wendişê xo temam kena û nêweşxaneyêk de dest bi xebetîyayîşî kena. Sûsika Simo herçiqas ke zehmetîyanê girdan nêcuya zî, hertim kêmanîya çîyêko manewî cuyena. Wexto ke ferq kena ke eleqeyê aye kilaman rê esto, fek xebetîyayîşê nêweşxaneyî ra veradana.
O wext kilamvatişê cinîyan çîyêko asan nîyo. Orf, edet û zîhnîyetê dînî vernîya cinîyan de asteng î û bitaybetî koçê Kafkasya ra dima nê astengîyî vernîya cinîyan de hîna zêdeyêr benî. Labelê seba ke îdareyê Sovyetan muhîmî dano seyyewbînanîya perwerdeyê cinî û camêrdan, cinîyî vera nîzamê eşîr û feodalîye de bihêz benî. Sûsika Simo zî sîstemêko winasî de zîncîrê ke lingê aye de estî, parçe kena.
Sûsika Simo reya sifteyîne serra 1946î de vejîyena dîk û deyîranê armenî û kurdî vana. 2 grûban awan kena û hunerê xo bi hawayo opera û bale domnena. Reyna grûbanê tîyatroyî ra verê vejîyena dîk û deyîranê gelerîyan vana. Simo qasê deyîran, eleqeyê aye govende rê zî esto. O wext mamostetîya govende zî kena. Serra 1946î de reya sifteyîne bi hawayo hunermendê kurdî yena şinasnayene û deyîran vana û no çîyêko sifteyîn o.
Simoye qet bantî nêviraştî
Dima ra Sûsika Simo Kulya Neftalyano armenî reyde yewbînî şinasnenî û aşiqê yewbînan benî. Labelê seba ke Sûsika cinîyêka êzidî bîye, ganî goreyê bawerîya xo armenîyêk reyde nêzewicîyayêne. Sûsika ey reyde zewicîyena û hema vaje pêroyîya Kafkasan de Sûsika yena şinasnayene. Sûsika hem bi deyîran û hem zî govenda kurdan nîşanê şaranê Kafkasan dayêne. Her ke şîyêne hetê hîna zaf hetan ra ameyêne şinasnayene. Qet domanê aye nêbî û şert û mercê donemî ver qet bantî nêviraştî. Sûsika Simo serra 1977î de wefat kerde û Gumru de ameye defin kerdene. Sûsika Simo xo peyde deyîr û karakterê esilî yê cinîya kurdî û xoverdayîşê xo sey mîrasî verdaye.
Lenînî rê zî kilamî viraştî
Sûsika Simo serra 1955î de Radyoya Erîvanî de sey hunermenda cinîye ya sifteyîne deyîran vana. Rasteyê Sûre de xeylê konserî dayî û nameyê aye cografyaya Sovyetan de vila bîyo. Egîdê Cimo bi bîlura xo, Karapetê Xaço zî bi vengê xo aye rê embazîye kerdî. Wezîre Eşo konserê Sûsika Simoye ra ver, rojnameyê ‘Riya Teze’ de bi manşetê ‘Sûsika ma’ de yew nuşte weşêneno. Nuşte de yeno vatene ke ‘mevajê qey na cinîyêka normale ya’ û wina dewam kerdo: “Performansê aye yê dîkî merdiman de heyranîyêka girde virazeno. Weçînitoxîya aye yê deyîran û muzîkzanîya aye bîyî sebeb ke namedarîya aye temamê Kafkasan de vila bibo. Xora Sûsika Simo Radyoya Erîvanî ra ver zî estbî.”
Sûsika Simo Şorişê Teşrîna verêne (1917) ser o zî kilamî viraştî. Sûsika Simo seba Lenînî zî kilamêk virazena. Qismêkê kilama Sûsika Simo de wina yeno vatene: “Dewro verên, dewro verên ma zaf feqîr bî/ Lenîn werîşt, ma xelas bîyî/ Ma bi nameyê Lenînî bextewar bîyî…”
* No nuşte keyepelê Ekmek ve Gulî ra ameyo girewtene