Alfabeya Mêxî: Tarîx de tewr verî alfabeya mîxî ameya şuxilnayîş. Kurdkî tede, zaf şaran na alfabe şuxilnaya. Med’an na alfabe de 6 herfî vêşî kerdê û 36 herfan ra vejîyaya 42 herfî. Na alfabe kişta çep ra verba kişta raştî nusîyaya. 

Alfabeya Avesta: 44 herfan ra yena meydan. Kişta raşt ra verba kişta çepî nusîyaya. Goreyê tayê çimeyan na alfabe de 48 herfî estê.

Alfabeya Aramkî: Kurdan eserê xo yê tewr verînî, bi na alafabe nuştê. Nê belgeyê terhanê (mixarayanê) mintiqaya Hewreman’î de ameyê veynayîş. Xêlê belgeyî û eserî bi na alfabe ameyê nuştiş. 

Alfabeya Pehlewkîya Keyene: Bi na alfabe bi nameyê “Soranî Dinkerd” yew pirtûk nusîyayo. Na alfabe, 24 herfan ra yena meydan. Tarîx de kurdan na alfabe zî şuxilnayî.

Alfabeya Maso Soratî: Tarîxnasê ereban Îbn Wehşîye MP 855 de yew pirtûk nuseno. Îbn Wehşîye no pirtûkê xo de vano ke; “Kurdan Alfabeya Maso Soratî şuxilnayî. Kurdan bi na alfabe yew pirtûk nuştî. Na alfabe 36 herfan ra yena meydan. Kurdan 6 herfê na alfabe vêşî kerdê.” 

Alfabeya ke Êzidîyanê Kurdan Şuxilnaya: Kurdan bi se serran na alfabe şuxulnayî. Na alfabe 31 herfan ra yena meydan. Kişta raşt ra verba kişta çepî nusîna. Na alfabe  bi “Sirê Hûrûjûlî (Hûrûjûl sir) zî name bena. Pirtûkê êzîdîyan o pîroz Mishefa Reşile Cîlwe, bi na alfabe nusîyayo. No pirtûk hewayê elfabeya erebkî, kişta raşt ra, verba kişta çepî nusîyayo. Yew nushaya nê pirtûkê 1911 de Vîyana de çap bîya.

Alfabeya Erebkî: Kurdan qebulkerdişê muslumaney ra pey na alfabe şuxilnayî. 

Alfabeya Kîrîlkî: Kurdê ke Sovyetê yê Keyenî de ciwîyayê na alfabe şuxulnayî.


“Elîfba Kurdî”

Alfabeya Latînkî: Ewro kurdî na alfabe şuxulnenê. Na alfabe 31 herfan ra yena meydan. Hima zî kurdan xebitnayîşê yew alfabe ser o yew mutabaqat nêviraşto. Kurdê Vakur û kurdê Rojawa alfabeya latînkî, kurdê Vaşûrî û kurdê Rojhelatî alfabeya erebkî şuxilnenê. Kurdanê Vakurî (Bakurî), serra 1932’ê ra heta ewro alfabeya latînkî xebitnayî. Na alfabe raya ewilê, Celadet Bedirxanî 1918 de pirtûkê xo yê “Elîfba Kurdî” de şuxilnayo. Heme kurdanê Vakurî alfabeya Celadet Bedirxanî qebul kerdî. Baxdat de Tewfîq Wehbî 1918 de kovara “Gelawêj” û Stenbol de eynê tarîx de, kovara “Jîn” bi elfabeya kurdkî nusîyayî. Suryanî ermenîyan zî bi kurdkîya xo neteweyî, xêlê pirtûkî nuştî. 


Letebiyîna welat û ziwanî

Celadet Bedirxanî, 15’ê Gulana 1932 de kovara Hawarî veto. Na kovare heta hûmara 23’ê bi alfabeya kurdkî û erebkî reyde nusîyaya, hûmara 24’ine ra pey tena bi kurdkî nûsîyaya. Bedîrxanî waşt bi ke, heme kurdî; alfabeya latînkî bişuxilnî. Rasta ey heme kurdî, eke alfabeya latînkî bişuxilnê, yewîyeya ziwan û nasnameyî rê zî xizmet kena. Xora Hawar, hem bi dîyalekta kurmanckî, kirmanckî û sorankî nusîyaya. Kurdî Rûsya û Kafkasyayî alfabeya Kîrîlkî, Îran û Iraq de alfabeya erebkî, Vakur û Sûrîye de elfabeya latînkî yena şuxilnayîş.Ewro armancê heme kurdan, yewîyeya ziwanî ya. Çi heyf ke serdestan welatê kurdan bar (par) kerdo. Aye ra kurdî cîya-cîya alfabeyan şuxilnenî. Kurdî Vaşûrî; alfabeya ereban şuxilnenê. 1960 ra hetan ewro, heme dibistanan û zanîngehan de, bi sorankî perwerdeyî  vînenê. Vaşûr de, hima-hima heme meseleyê sorankî çareser bîyê. Sorankî her warê cûyê de û bi heme dîsîplînanê zanistî de yeno xebitnayîş.


Netewebîyayîş û tifaqa kurdan 

Mîmarê alfabeya kurdkî û zanyarê ziwanî Celadet Bedirxan’î, semedo ke, kurdkî aver şîro, bibo ziwanêko modern, heme rexne û xorexneyî girewtî çiman ver. Xebatê ziwanî de, metodêko demokratîk û zaneye esas girewto. Ewro mîyanê kurdan de, bi zêdeyî, elfaya Celadet Bedirxanî qebul bîya. Vakûr de nê serranê peynîyan de, xêlê eserê bi alfabeya kurdkî nusîyayê. Verra şono kurdanê Vakurî û kurdanê Rojawanî mîyan de alfabeya Latînkî qebul veynena. Raşta ey goreyê min zî hem wendiş û nuştişê na alfe asano. Heme kurdî, wexto ke na alfabe bişuxilnê, fambîyayîşê heme zarawayan zî asan beno.  Pêşnîyazê ma no yo ke çar leteyanê welatî ra ziwannas û pisporê ziwanê kurdkî, alfabe ser o yew konferans virazê.  Û mîyanê xo de, yew alfabe ser o mutabaqat virazê. Hewce keno ke meseleya alfabe zî ganî hinî çareser bibo. Yewîyeya alfabeyî; yew het ra averşîyayîş û standardizebîyayîşê kurdkî rê, yewna het ra netewbîyayîş û tifaqa kurdan rê xizmet kena.



MAMOSTE SILÊMAN