Gora bawerîyê Lîlîth, bi Ademî het de eynî wext û demî de ameyo zayîyayiş. Semedo ke pîya ameyê Dinyayî xo Ademî ra îtaat nêkerda û Homayî ra bena asî û cinetî ra yena dûrvistiş. Adem cinetî de tenê maneno. Homayî ra dua keno Lîlîth î apeya wazeno. Homa zî melekêy bi nameyê; Sanvaî, Sansanvaî û Semangelof şiraweno Lîlîthî ra û destûr dano melekan ke eke Lîlîth meyro se her roj 100 gedeyê ay wa bikişê.   

Lilîth zî semedê jan û kula xo ra siwend wenda ke heme cenîyê bi hemle yê tûtanê ci bikişa. Canê tûtê lajin heta roja 8’in, tûtêy kenekêy zî heta roja 20’ine canê ci gere bêro girotiş. Tenê nezdîyê xo de kesêy ke nameyê nêy 3 melekan dayo tûtanê xo do mîyameynê kiştişî. Edî Lîlîth ravêraya kişta xiraban.


Çîrokêy Lîlîthî ser

Derheqê Lîlîthî de zaf çîrok û efsaneyî yenêy vatiş. Tewrê Talmûd a Tewratî (Beşa ke pey de Tewratî de ameyo nuştiş) derheqê ay de zey şeytaneke mak a yeno qisekerdiş. Bi ney rolê xo zey heyaleteke bi seserran rîpelê tarîxî ra nêkewta û geyraya. Cenî û gedeyan hedef gena û mêrdeyan serera vejena û zirar dana înan. Kerdişê ay tenê bi nînan nîyameyo sînorkerdiş. Zey heyaleteke kuna mezgê cenîyan û bena semed ke cenî bifikirya ke heqê merdeyî çiçî yê yê cenekan zî eynî yê. No şerê mîyanê cenîyan û mêrdeyan heta roja ma arda. 

Lîlîth zaf ravêrayişa dînê yew Homatî ra verî, medenîyetêy Mezopotamyayî de estbîyo. 

Bi taybet zî Sumer û Babîlan de mîtolojîya homawenda vayî ra vajîyayo Lîlîtu û têkilî bi ey hawayî ronîyayo.

Taybeteya Lîlîthî ra tikey Babîlan de homawenda xirab Lamatsuyî de yeno vînayiş. Lamatsû şarî mîyan de nêweşeya albasti ya zî lohusayî vejena ya. Zirar dana cenekêy bi hemle û kena ke tûtan bikişa. Beno ke taybeteya Lîlîthî şibnayê Lamatsû yî? Ya zî çepê ci yo? 


Tewratî de Lîlîth

No mijarî de Tewratî de dilemey eyseno. Cayeke de vajîyeno: “Homa merdiman bi sûretê ci ardo Dinyayî. Înan mak û nêr ardo.” La rîpelêy averine de: “Homa Adenî de Ademî ra bexçeyeke virazena û ey erzeno oca. Semedo ke tenê nêmano parxanêy ci ra cenîyî xulneno.” Goreya talmûdî Adem û cenî eynî wextî de ameyê xulkerdiş û Lîlîth a. Zewnbî dilemeya Tewratî de esto nîno îzahkerdiş.

Seserrêy 9 û 10’in de ‘alfaba Sira ‘ de zî ma raştê Lîlîthî yenêy. Goreya tîya de vajîyeno V.Î. 600 serrran de Ben Sira cuyaya. Nuştox kam o nîno zanayiş. No nuşteyê destnuşteyî de Homa erdî ra Adem û Hawayî viraşta û wina vajîyeno: “Demeke kilmî mîyan de jûbînan de şer kenêy. Adem wina vano; ‘Ez binî de nê ser de wazena rakûrî. Çimkî ti zey kesa ke binî de rakûrê ameya nîşankerdiş.’ Lîlîthî vana: ‘Ma wirdin zî warê eynî heqan êy. Ma wirdin zî erdî ra ameyê meydan.’ La wirdin zî jûbînan nêgoşdarnenêy.”

Ney ser de Lîlîth zî verbê asîmanan perana û vinî bena. Hîrê melekîy semedo ke Lîlîth apeya bêro zaf ci danêy la bêçare apeya ageyrenêy. Homa zî na gam Ademî ra Hawayî ana. 

Beşeke bînî de Lîlîth 3 melekan ra wina vana: “Ez semedo ke zirar bidî gedeyê xo ameya xulkerdiş. Pey 8 rojêy welidyayişî de lajan, 20 rojan de zî tûtêy kenekan kişena la ez siwend wanena ke, eke ez sîma sima nivişteke ser de bivînî se ez do zirar medî ey tûtan.”


Niviştan bi tûtan girê

Ey rojî ra heta ney rojî şar semedo ke raştê laneta Lîlîthî meyro ra tûtêy newe yenê Dinyayî ra nivistan virazenêy û pa kenêy. Semedo ke zey cadîyan yeno vînayiş zî no yo.

Nuşteyê Burney Relîfe Babylon ke 1800-1750 demserra mîyanini de nuşto de, Kabala cihûyan de wina nuşto: “Semedo ke mêrdeyan serra ra biveja Lîlîth şeytan a. Bi her tewiran xo sûs û pûs kena û bena cenekeke nazkerde. 

Sûsa ay de gijikêy sûr, qisêy ci zey riwenî nerm, lewê ey heme çîyan ra şîrintir êy. 

Keso ke verê xo bido ay zey şeraba ke zahra maran tedebo (afrodîzyak) beno bêhiş û bi ay zîna kena. Wexta ke hewnî ra werzenêy, a ey mêrdeyî kişena û erzena orteyê canimî. Esil nêta ay mêrdeyan serra vetiş û zaf gedeyan peydakerdişo.”

Bêguman gunayê ke Hawa zî kerdê ra a berpirs a. Kablayan ra pirtûka Zohar de goreya efsaneyî wexta ke Hewa binaşm û seraşman kewta de zî Ademî Lîlîth xapînaya ke bi Hawayî rakûro.


Ravêreno Ewropa

Pey de bi mîyangineya fîlîstînijan yûnanijan sinasna û înan zî ay zey Hekata xo ke a zî keseka heyaletan ra bi ardî pêhet. No zî bala cihûyê mezgê gnostîkî pawitê bi. Efsaneya ke înan nuşte de zî vajîyeno ke Lîlîth Îlyas pêxemberî senî serra veto ra behs keno: “Lîlîth vana: ‘Tora gedeyê min estêy.’ Verpers dana; ‘Senî beno ke tora gedeyê min beno. Ez zey ezîzeyeke cuyena.’ Lîlîth vana: ‘Raşt a la rakewtişan de ti zaf rayan amey vengkerdişî. Ez ey toximê to ra hamîle mend a.’ …”

Ey ra pey Lîlîth her tim zey ‘dizdê toximî’ ameya şinasnayişî.


Cenî zey beroşa guna

Cenî çar dînan de zî zey ‘beroşa guneyan’ ameya vînayiş. Semedê ci zî heta Hawayî şino. Semedo ke meyweyê qedexe werda ra heta ney rojî hinî gunakar ameya vînayişî. Çimkî ay bawerê marî kerdbi. 

Ney sitûnî ra mêrdeyî xo ra qiwet genêy û cenîyan ser de zey zêxt û şîdet karnenêy. Seserra ma ver de no qalip ameyo şikitiş. 

Ney semedî ra zî şerê azadîya cenîyan de Lîlîthî zey sembol karnay. Semedo ke civatî de birêsê zepêteyî xoverdayişê xo geş û weş kerdêy.

Bi nameyê Lîlîthî kovarî û zaf nuşteyî ameyê nuştiş. Heta tikey cayan de nameyê kenayê xo zî Lîlîth ronayê estêy. Ma no nuşteyê ser înternetê girewtî. 


Lîlîth bena sembola rindeyî


DEMSERRÊY Mîyanin de  zey cadiyeke ame vînayiş. Seserra “19’in de semedê ressaman beno motîfeke yena heskerdişî. Edî hedî hedî nasnameya xo a dînî ra xelas bena. Tabloya Dante Gabrîel Rossettî ya bi nameyê ‘Lady Lîlîth’ cadî beno ceneke weş ya dildara zaf kesan.”

Wexta ke cadî kuna edebîyatî se, nasnameya ay a cadîtî bi temamî vinî bîya. Ey ra pey bi nefret û kîn nêewnîyayê ay. Heta bîya sempatîka zaf kesan. Kîtabêy ke bi tilsimê cadîtî ameybîy nuştiş rafan de toz girotê. A bibi kesa ke zaf kesîy cira hes kenêy û ay sempatîk vînenêy. 

Çîrok destpêkerdişê dinyayî ra heta zaf bedilya û na gam zî bîya sembola aştî, yewitî. 

Psîkanalîst û cigeyrayox Sîemund Hurwitz: “Adem û Lîlîth mîyan de şereke qiwetî bi seserran dewam kerdo û zey heqê cenekî mêrdeyî zeypê yê bidê mojnayişî ra resayo roja ma û ameya nirxnayişî.”


 NAVENDA XEBERAN