Demê tarîxî mîyan de nê vengan xo vurno, bîyê xurt, şax bi şax bîyê zêde û xo ser ziwanî virazîyê. Ziwanî ebe fikrê pêroyî di qisman de analîz benê.
1- Ziwanê xozayî
2- Ziwanê viraşteyî
Eke ma yew nimûneyî ser o vinderî, şikînî vajî ke ziwanê kurdî ziwanêke orijînal o la osmanîkî ziwanê viraşte yo. Komela merdiman de ziwanê mayke çîyêde zaf-zaf muhîm o. Merdim di cuyayişê xo de şikîno her çî ra biyaro la nêşikeno ziwanê xo yê mayke ra bivîyaro. Eke merdim ziwanê xo ra bivîyaro, şexsîyetê xo ra kî vîyareno. Eke şexsîyetê xo ra bivîyaro, o kes endî seba xo nêciwîno, seba kesanê bînan emr keno. Na rewşe rewşêde zaf xirabin a.
Helbet merdim di cawo hop û hadre de ziwanê mayke xo ra nêvîyareno. Sebebê xo yê muhîmî est î. Kolonyalîzm nê sebeban ra sebebo tewr giran o. Her çiqas ke merdim binê bandora kolonyalîstan de bimano kî ganî seba ziwanê xo yê mayke têkoşîn bido. Çimke seba komela merdiman ziwanê mayke çîyê ke zaf meqbûl o, zaf muhîm o. Zaf weş û zaf şirîn o. Zey estbîyayîşêde bican o. Dezgehê komel o. Rûhê kulturê şaran o. Sebebê estbîyayîşê komela merdiman o. Têkîlîya merdiman de yew hacetê muhîm o. Di neteweyan mîyan de yewbîyayîş o. Şeveknayena miletanê netewan o. Hacetê kulturê miletanê netewano muşterek o. Di kulturan mîyan de pirdê zaf muhîm o. Bi kilmekî, ziwan mezgê komele yo.
No semed ra yo ke merdim ebe ziwanê xo yê mayke beno medenî û kulturê xo raver beno. Merdim bi ziwanê xo yê mayke beno merdimê bi rûmet. Bi kilmekîye, cuya komele de cayê ziwanê mayke cayê zaf meqbûl o. Ziwan sebebê estbîyayîş û çinbîyayîşê merdimî yo. Komele derheqê estbîyayîşê xo û kulturê xo de hertim ziwanî rê deyndar a.
Di seserra 19’in de şexsîyetê zanyarê îlmî Ferdînand de Saussure seba ziwanê mayke vano: “Çîyê estbîyayî û vengê nê çîyan di mezgê merdiman de verpersê xo vîneno û zereyê mezgê merdiman de girêdayîşê xo yeno ca la no girêdayîş seba miletanê cîya-cîyayan mecburî nîyo. Mecburîyet teyna ke seba miletê netewî yo.”
Mesela îngilizî kutikî ra vanê ‘dog’, almanî vanê ‘und’, fransizî vanê ‘chien’, kurmancî vanê ‘kuçik’ zazayî vanê ‘kutik’. Manaya nê vengan seba cîya-cîya miletanê netewan cîya-cîya ra la mecburî nîya. Na rewşe seba her miletê neteweyî mecburî ya. Eke rewşe nîya nêbo, merdimanê komele mîyan de hetê ziwanî ra yewbîyayîş nêno viraştene.”
Ziwan bê azadîye nêbeno. Ziwan ke azad nêbo, şar kî azad nêbeno. Şarê komele gere ziwanê xo azad qisey bikero û azad bifikrîyo. Eke şar bi azadîya xo ziwanê xo qisey mekero, bi azadîya xo seba ziwanê xo xebat mekero, uja qedexe kerdene est a. Wexto ke derheqê ziwanî de qedexekerdişê kolonyalîstan bî, o wext ziwan binê zulmê kolonyalîstan der o, ziwan bindest o.
Ziwan sey estbîyayîşo candar o. O kî beno, emr keno, eke emrê xo zêde nêbo mireno. Goreyê tesbîtanê UNESCOyî yê 10 serrê verî dinya ser o 6.500 ziwanî aktîf yenê qisey kerdişê la ewro nê ziwanî qasê 6.500 yê, nêmê nê ziwanan di demê kilmek mîyan de mirenê û benê vînî.
Çimke nê ziwanî ya tewr qisey nêbenê, ya kî hetê komele ra neqlê az-uzê neweyî nêbenê. Henî aseno ke 100 serrê ke ver bi ma yenê, na 100 serre mîyan de nê ziwanan ra zafê xo mirenê.
Ziwanê zazakî zî nê ziwanan mîyan der o. Eke ma zazayî/ kirmancî ziwanê xo ro wayîr nêvejî, ziwanê ma zazakî / kirmancî ziwanê perwerdeyî nêbo, mireno. Ziwanê zazakî ewro duştê tahlukê girsî der o.
Çimke eke no ziwan ziwanê perwerdeyî nêbo û neqlê az-uzê ameyoxî nêbo, merdena xo ra nêşikîno biremo.
Helbet no merdiş, merdişê bîyolojîk nîyo. No merdiş neqlnêkerdişê ziwanî yo. Ziwan ke neqlê az-uzê komele nêbo, beno bê fonksîyon û nêşuxulîno.
Bi rastîye, eke ziwan bibo ziwanê perwerdeyî, rojan ra rojê mîyan ra rawurzo kî zereyê kulturê komele de rêçe verdano. Mesela ziwanê romanan, latînkî, ewro çin o la ziwananê îtalyankî, franskî, rumenkî mîyan de hona rêça ziwanê latînkî est a. Her çiqas ke ziwan mîyan ra rawurzo kî tesîrê xo tarîx mîyan de dewam keno.
Perwerde û ziwan
Estbîyayîşanê bicanan mîyan de estbîyayaîşo ke fikirîno, qisey keno, hacetan virazeno merdim o. Estbîyayayîşo ke fikrê xo zanayîşanê xo bi ziwanê xo neqlê az-uzê xo yê ameyoxî keno, reyna merdim o. Merdim duştê hukûmê estbîyayîşanê bînan û xozayî de dest keno xo. Di duştê weqatan de çareserîye rê cêreno, weqatan rê çare vîneno. Yanî, Merdim wayîrê fikrî yo la estbîyayîşê candarê bînî bê sermîyanîya mezgê xo hereket kenê. Yanî, wayîrê fikran nîyê. Heywanî veng vejenê, ebe nê vengan xo mîyan de îmîş benê la no ziwan nîyo. No bê emrê mezgî dibarekerdîşê vengan ra dot çîyê îfade nêkeno.
Merdim hetê hacetviraştişî ra kî estbîyayayîşêde zaf hewl o. Di vîyarteyê tarîxî mîyan de kerrayan ra hacetî viraştê, kerra û daran ra zonpê viraştê, daran ra tîrkivanî viraştê. Poxê nê hacetan ra neçîrvanîya xo asan viraşta û werê xo bi asanîye kerdo top. Bi nê hacetan zîret viraşto û îstiqbalê xo kerdo xurt. Bi na qeyde îstîqbalê kedê merdim, cuyayişê merdiman de bîyo wayîrê yew qîymetê pîlî.
Demo ke di mîyanê merdiman ziwanê qiseykerdişî bîyo awan, a roje ra dime têkilîya merdiman bîya zêde, zanayîşê merdiman bîyê zêde, hetê zanayîşî ra têkilîya merdiman raver şîya û bîya xurte. Sayeya zonî ra zanayîşanê merdiman de zêdebîyayîş virazîyo, derheqê hacetviraştîşî de zî averşîyayîşê zaf zixm ameyo ca.
Eke merdiman ziwan nêzanaynê, bi têkilîya ziwanî zanayîşê xo zêde nêkerdê, nêşikîyêne kulturê xo û zanayîşanê xo neqlê az-uzê xo bikerdêne. Eke ziwan çin bîyêne, di mîyanê heywanan de merdim qet ferqê nêmendê. Coka têkilîya merdiman de hunerê ziwanî zaf o. Na pox ra perwerdeyê merdiman kî zaf muhîm o. Bi perwerde têkilîya merdiman virazîna, zanayîşê merdiman benê xurt, merdimî bi kulturê xo, estbîyayîşê xo danê dewam kerdene.
Perwerdeyê merdiman bi ziwanê qiseykerdişî nêvirazîno. Ziwanê perwerdeyî gere ziwanê nuştişî bo. Çimke ziwanê nuştişî bi qeydeyanê gramerî virazîno. Seba miletanê netewan ziwano nuşte muhîm o. Edebîyat, kultur, folklor di mîyanê netewan de ebe ziwanê nuşteyî virazîno.
Komeleyê hemwextan de, komeleyê demokratîkan de perwerdeyê şar û miletan azad o. Perwerde bi ziwano esas, yanî bi ziwanê mayke yeno viraştene. wendegeho verên ra hetanî zanîngehan perwerde bi ziwanê mayke virazîno. Eke ziwan û kulturê şar û miletan azad nêbo, ê şarî û miletî binê bandura kolonyalîstan der ê. Azad nîyê. Perwerdeyê xo kî sey ziwan û kultur xo azad nîyo û qedexe yo.
Bi raştîye, dewleta tirk a kolonyalîste vilaweka heqanê merdiman a enternasyonal a 1948’î, vilaweka heqanê domanan a 1959’î, peymana heqanê komeleyan a Ewropa ya 1961’î û peymana şertanê Parîsî ya 1990’yî qebul kerda, la wezîfeyê xo nêardo ca û zulmê xo do dewamkerdiş. Nê vilawekan û peymanan ra tayê nimûneyî sey cêrî yê:
Vilaweka heqanê merdiman- mad : 26 ‘Her kes wayirê heqa xo ya perwerdeyî yo…’Vilaweka heqanê domanan-mad :7 ‘Perwerdeyê doman dibistanê de mecburî û bê pere yo…’
Peynameya enternasyonala 1976’î ya heqanê sîyasalan-made:27 ‘…şarê zaf şenikî wayirê heqa xo ya perwerdeyî yê’
Peyvnameya enternasyonala 1976’î ya heqanê sîyasalan-made: 24 “Her doman wayirê yew nameyî yo. No name hetê maye û pîyê domanî ra êno kifşkerdîş…”
Dewleta Osmanijan û ziwan
Dewleta Osamanjan de, kulturî, baweriyî, ziwanî serbest bî la dewlet her tim seba helênayişê ziwan û netewan ser polîtîka şuxulnaynê. Her şarî bi ziwanê xo qisey kerdê, bi baweriya xo bawer kerdê, bi kulturê xo cuyayişê xo dê dewam kerdîne. Perwerdeyê şaran di medresan de bi nimite virazîyaynê. Ziwanê osmanijanê fermî ziwanê osmanî bî la osmanijan, perwerdeyê xo de alfabeya ereban şuxulnaynê. Kulturê osmanijan, binê tesîrê kulturê ereban de mendbî.
Erebkî, perwerdeyê osmanijan de ziwan û kulturê de bandor bî. Dewleta osmanijan, zaf kulturîye û zafziwanîye û zafbawerîye ra virazîyabî la taybetê peynîya Îttîhat Terakkî seba yew nijadî ser polîtîkayê leyminî destpê kerd. Osmankî ra zonê bînî kî amênêne qiseykerdîş. Dema osmanî, kurdî, farskî, çerkezî, lazî, rumî ameynê qisekerdiş. Kurdan bi kurdkî qisey kerdêne û perwerdeyê xo zî di medresan de bi nimite kurdî viraştêne. Cayê perwerdeyê xo kî medresê bî.
O çax de, hunermend û ziwanzanê kurd Ehmedê Xanî, di Bazîd de yew dibistane akerdo. Reyna hetê Ehmedê Xanî ra bi kurdî û erebkî yew ferheng amade bîyo.
Na rewşe, teyna osmanijan de nîya nêbîye. Çaxê feodalî de hama-hama pêroyê dewletan de rewşa ziwan û kulturan nîya bîye. Çimke, o taw hona dewletê netewî çînêbî.
Demo ke dewletê netewî hedî-hedî dinya de bî wayirê hukûmî, a roje ra dime ziwanan û kulturan sero bandorîye de zaf girse virazîye, taybetê dewma T.C û CHP zêdîya.
LÊL AMED