Erkana Pêroyi 21 adare 1938’ê de fermandarê artêşê yê herema Dêrsimî ra ferman eşrawit. Di no fermanê de ameynê waştiş ke di aşma hezîranê de operasyonek gird bêro darvistiş û di netîceya no operasyonê de hereme Dêrsimî bi temamê bikewa bin serwerîya dewletê. Dewleta tirk bi no operasyonê waşt kurdan Dêrsimî ra pank bikera. Zanaynêke heta Dêrsimî ser no erdvînayê cuyenê giredayê azadîya xo bî û zey lêhengî azadîyê têbikişê. No ser êdî di nê operasyonê peynî de armanc têkberdişê kurdan nêbî, armanca herî muhîm dêrsimijan Dêrsimî ra vejnayiş bi. Zatî no polîtîkaya dewletê ya Dêrsimî bêmerdim veradayiş û semedê heta di merîyetê de yo. Di 10 hezîrane 1938’ê operasyona bê merdimverayişê Dêrsimî bi awayek tûnd, hîrê milê dest pê kerd. Hereme dubara bin destê xo ra derbas kerdî. Mal, milk, sewal û tevahîya dewlemendîya înan destser ronay. Gede, cenî û îxtîyarê ke qirkerdişê ra xelisyay, heme kom kerdê ke înan Dêrsimî ra bivejnê û bireşrawê şaristanê Tirkîyayê. Di 11 hezîrane 1938 de bi operasyona herema newala Mercanê tevahîya dewijê herema Perîk Uşaxî bi heme mal, milk û heywanê înan ame radestkerdişî. Di 13 hezîrane de dewê Bor û Çatê tevî dewijê amey çinkerdişî. Di heman rojan de dewê Axzonîk, Velolar, Gulşen Komu û gelek dewê amey veşnayişî. Di 14 hezîrane de tugaya Mamekê (Navenda Dêrsimê) dewê Rostenê û Hemîzkuşaxî mendî heme veşnay. Di 15 hezîrane de dewê ke kewtê ver nê herdi tumenan heme ameynê veşnayişî. Di 16 hezîrane de dewê Zarûk, Mîsofîr û Xan Ûşaxî amey veşnayişî.
Wehşetîya bêsînor
Eşîra Koçan a ke di serehewanayişê 1936’ê ameybi pelçiqandişî û no serra pey bêveng bi la verba nê qirkerdişan nêşkîyaynê êdî bêveng bimano û di herema xo de serehewnayiş da destpêkerdiş. Eşîra Koçanê di 21 hezîrane de si sifteyin xeta telefonê ya mîyanê Amûtka û Xozatê birnay û hêriş berdî ser qeraqola Amûtkayê.
Dewleta tirk verba dêrsimijan bêînsaf bi. Di 22 hezîrane de fîlokyek balefîran herema eşîra Koçanê dewê Amûtka, Tagar, dewê Zeynel, Alîboxazî û dorûverê înan day ver bombaranê. Serehewanayişê koçanijan wayirê potansîyeleke xur bî. Eşîran Koçane Dêrsimî ra gelek bandorker bi û di heman de demê de bi şerwanî û lêhengîya xo bi mîyanêveng bi. Eşkîyaynê serehewanayişê Dêrsimê carek ganî bikero. No ser dewleta tirk zaf fikar bi, bi verpersa wuşk waşt ke di dema kilmî de pişta no eşîrê bişko û serehewanayişê peynî bikero. Dî ke tena bi bombebarana hewayî sernêkeweno hêzê xo yê bejahî xistî dewrê. Di Xarpêt û Yozgatê di alayê sewbî seba taqwîyeyê sewqê heremê kerdî. Di mîyana her di hêzan de şereke dijwar qewimya. Di 24 hezîrane de herema Klanê dewê Nazîka, Birikî û Meraşê hêla balefiran ey ameynê serûbin kerdî. Di 28 hezîrane de dewê; Ali, Midirik, Mitgel, Hotar, Arîkî, Tenalî, Mezra Hinkû û Keçeler amey veşnayiş.
Şima texmîn bikerê
Artêşa tirk di 29 hezîrane de bi destgirewtişê Koyê Akbal, Koyê Sor, Koyê Zel Û Girê Tûjik û Girê Spî seba serkewtişê merhaleyek muhîm bidestgirewtbî. Peynî bidestgirewtişê nê cayê stratejîk êdî hêriş berdişê ser dewan hêsantiş bi. Goreya belgeyê Erkana Pêroyin di no ravêreyeyê herema serehewanayişê 60 dewe amey veşnayişî. Di no belgeyê de seba kesê amey kiştiş hûmarek nêdono. (Êdî raştîya no hûmarê şima texmîn bikerê.) Di 30 hêzîrane de serekwezîr Celal Bayar seba ke pirsgirêka Dêrsimê kokê bêro çareserkerdişê fermanek newe da. No fermanê ser venerênîya 4’in ya pêroyin seba operasyonek newe ferman da serfermandarîya herema Dêrsimê. Peynî ke fermana newe ame dayiş, operasyonek newe di 1’ê temmuze de dest pê kerd. Bi destpêkerdişê operasyonê ra şerek dijwar di mîyanê herdi hêzan de destpê kerd. Di no operasyona ke 1 temmuza 1938’ê de dest pê kerd û hetanê êlule 1938’ê dom kerdişê de verba kurdê no heremê nijadkiştişeke gird pêame. No nijadkiştişî di tevahîya operasyonê kurdan de pêame. Tena di aşma êlule de di netîceya operasyona 17 rojan de gora belgeya Erkana Pêroyin ‘7 hezar 954 kes merde ya zî ganî hereme amey darvistiş’ eke belgeya Erkana Pêroyin no hûmar ameya nuştişê, raştîya nê êdî şima texmîn bikerê.
Hezaran merdim kiştî
Di peynîya serra 1938’ê de operasyonê ser Dêrsimî bi serkewtişê dewletê bi peynî bî. Goreya çimeyê dewletê, di operasyonê serrê 1937 û 1938’an de di Dêrsimê de 15 hezar kes ame qetilkerdiş. L. Rambût di pirtûka xo ya bi nameyê (Les Kurdest et le Droît, Teh Kurdisth Natîonolîst Movement) de, ban di nê operasyonan de dorûvera 40 hezar kurd ameyê qetilkerdişî. Gelek dîroksnas no hûmarê di mîyanê 40 û 90 hezarî de anenê ziwan. Eke merdim hişmendîya dewletê ya verba kurdan bifikro, goreyê ma hûmura kiştişan 40 hezarî gelek zaf î. Dêrsimijê ke qirkerdişê ra xelisyay di qise kerdişê xo de behsa 50 û 90 hezar kişiyayê k ecenî, gede û pîran pêk yenî. No hûmar raşteqînî, nê hûmaran, raşteqînîya qirkerdişê Dêrsimê vejîyeno asono. Di peynîya serehewenayişê de di nirxnayişê Erkana Giştî de nê ristayê watedar ameybî nuştiş: “Dêrsimijê ke di plansazîya serehewanayişê de ca girewtê û rayverêya serehewanayişê kerdî heme amey bi destgirewtiş û yê ke gan mendî heremê ra amey sirgûnkerdiş. Nika ra pey yê ke efterayenê plansazîya serehewanayişê bifikrê û serehewanayişê ra rayvertî bikerê di Dêrsimî de nêmendo.” Çikê ke ameynê nirxnayiş di destpêka hêrişê Dêrsimî de armanca dewletê bî. Bi nê nirxnayişan dîyar kerdî ke resaye armancê xo.
Zaf kesî qetil kerdî
Ez wazena bala xo bionco ser çend xalê ke wa bêro dîyar kerdiş; di dema operasyona 1937’ê de ser nameyê eşîrê Dêrsimî, Cemîyeta Neweteweyê Yewîtîyê ya ke navenda ya di Swîsreyê bi ra name ame eşrawitiş. Her wina Seyîd Riza ser nameyê xo di temmuze 1937’ê bi rayîrê nameyê serî Wezîrê Karê Zereyî, Antony Eden da. Di nameyê de peyamê zey: “Hukûmata tirk bi serran hewl dana ke şarê kurd bipişêve, weşanê kurdî qedexe kena, seba qise kerdişê bi kurdî dozan akena, bi rayîrê tundîyê şar ver bi koça heremê Anatolyayê yê çoltar bena, di zîndanan de barbîyîşê kesê ke beşdarê serehewanayişê bîyê û hîrê hezar kurdê ke wazenê ser axê xo azad û di mîyanê aştîyê de biciwî…” day. Waşt ke hetkarîya kurdan bêro kerdişî la verpersa nê nameyê bi qet nêamey dayişî. Di serra 1938’ê, di dema operasyonan de xeynî demanan, heme êşrê serewanayişkar amey tasfîye kerdişî.
HDPî ra hetkarî
Merdim ewnîyeno dêrsimijan dêsê xo ra wêneyê celadê xo Mistefa Kemal elaqnay û ganî dêrsimijan fek CHPê vera bidî û HDPî ra hetkarî bidî.
Sareyî birnaynê
Di serdema Terteleyê Dêrsimî çi bî rojnameyê zey rojnameya Ulus ke di bingehê de şaxa weşanê ya hukimatî bi, rojnameya Tan a ke taybetîyê muxalîfê cîresnaynê, di serrê 1937 û 1938’an de dema ke merdim ameynê birnayişî; di no babetê hûmara nuştiş û xeberê ke amey weşnayiş, nenguyê destêkî derbas nêkerdinê. Seba xeberê ke amey dayiş û nuştişê ke amey weşankerdiş, ma babetê bi çend finakan bi peynî bikerê.
No demî manşetî
Rojnameya Tan-17 Tîrmeh 1937: “Teluke, di rêbaza cuyayişê eşîran, di kanşopî û çekdarîya înan de yê. Hukimata xo verba nêweşîyekê veyneno û fikrê ke bi estorê dermankerdişê no nêweşîyê mîyanî ra wedarno. Estorêke yenê girewtiş, pirsgirêkan mîyanê ra wedarnayişê îktîsadî, seba şar kar yena dîyî, çekan yew cayê komkerdî, edeleta bi lez û qetî.”
Guya netîce girewtî
Rojnameya Ulusalê 20 tîrmeh 1937: “Serekwezîrê ma Xarpêtî nêmend, bi General Aldogan derbasî Dêrsimî bî. Înonuyê ke dîyar kerd do bernameyê islahatê yê ke Dêrsimî yenê pêkardiş, bi lez bi netîce bibê. Çikê ke ameyê kerdiş, di cayê xo de şopna.”
Rojnameya Ulusê 22. 06. 1937: “Qabîle û mîyanê malbatan ser înan, gelek delîlê enografîk dîyar kerdî ke no şar di bingeha xo de tirk î la înan waştê paşvemanîya xo di ver mertala îdiaya gelekî cîya de veşêrî. Di encama xozayîya nê îdiayê şaş de seba dorûvera xo bîyê hêmanê neyartîyê.”
Rojnameya Ulusê: “Di Dêrsimî de bernameya islahatê bi pergaleke yena pêardiş, çikê yena kerdiş Îsmet Onunê zey îslahateke sefer name kerd. No demî zî zey nika no demê zî çapemenîya tirk her dîm hetê hukûmata ca girewto û kurdan ra hêriş kerdo.
Ferasetê faşîzan domyeno
DI derbarê girdê tirkan de ewro senî awankerdişê komarê de dîyar kerdî, ez wazena tikey finakê balkêş pêşkêş bikero. Rêbaza nêzdîbîyîşê qewimyayişan û rêbaza ciresnayişê qewimyayişan, ûslûba ke yena şuxulnayiş, heta di çekûyê ke tê şuxulnayişê de ‘Zeypê bî’ di bala înan zî onceno.
Talankerdiş rê nameyek eşrawit
Bi fermana serkana pêroyin di 22 citmenge 1937’ê yewineyê artêşa tirk agêray garnîzonê xo. Seba operasyonan mîyan ameybi dayiş la lejker herema Dêrsimê nêagêray. Armancê înan yewineyê lejkerîyê no bike xoverodayişkareke di qirkerdişê de xelisyay û di koyan de bi komî ver xo danê bi temamî çin bikerê, otorîteya dewletê hêriş kerdişê Dêrsimî, dûrê heremê xo ontî. Peynî ke di demserra zimistanê de vewre vara û rayîrê heme xitimyayê şerwanê kurdan xo verba mîyanê dewê koyan day. Artêşa tirk bi seregirewtişê tikey dewan hewlda ke nê şerwanan bigero. Di 2 çele 1938’ê dewa Mansûla Ûşaxîyê mîyanê yewineyê lejkerî û şerwanê kurdan şer qewimya. Di no şerê de tikey lejkera ame kiştiş. No qewimyayişê ser mufettîşîyê pêroyinî ya 4’in di 18 çele 1938’ê de nameyek Erkana Pêroyinî ra eşrawit.
NAVENDA XEBERAN