56 sal berê li Stenbolê li ser nûçeyên Ekspresê ya „Yananiyan li Selanîkê bombe avêt mala Ataturk“ ku ji berê de hatibû amadekirin, li dijî nesimilmanan êrîşên lîncê pêk hatin. Piştî ev nûçe di rojnaemyê de hate weşandin di 6-7’ê Îlonê de 1955’an de bi hezaran mislimanên Tirk li dijî nemisilmanên yunan bi dar û beran êrîşa lincê pêk anîn. Piştî vê bûyerê Rojnameya Ekspresê cara duyemîn bi manşeta „Mala Atayê me hate bombekirin“ hate çapkirin. Rojnameya ku berê 20 hezar dihat firotin, piştî çalaiya 6’ê Îlonê hêjmara wê derket 290 hezan. Komeleya Tirkên Kibrisê bi hezaran rojnameyên ku hatin çapkirin li hemû kuçe û kolanên Stenbolê belav kirin. Nemisilman, rastî êrîşa lîncê hatin û malên wan hatin wêrankirin. Piştî plana Cemîyeta Îttîhat û Terakkiyê ya sala 1908’an ku gotibû ger ku lazim be nemisilmanan tune bikin û nemû jî wan tevan bikin Tirk di 6-7’ê Îlonêde li dijî Rûm û nemisilmanên li Stenbolê de êrîşa lîncê û qirkirinê dest pê kir. Li ser vê êrîşê Serokomarê Demê Celal Bayar got „Bawerim me tama wê derxist“ derket holê ku ev êrîş bi plan hatiye kirin. Di ser vê plana Daîreya Şerê Taybet re 56 sal derbas bûn. Li gel 56 salan hêj nemisilmanan ev bûyer ji bîr nekiriye û wekî duh zindî ye di hiş û aqilan de.

‘Ev felaketek ekolojîk bû’
Edîtorê Rojnaleya Agosê Pakrat Estukyan, ku wê demê 2 salî bû, diyar kir ku ji ber vê qetilkirinê gelek welatiyên nemisillan neçar man ku Tirkiyeyê terk bikin û wiha got: „Wê demê li Tirkiyeyê 2 hezar û 500 Rûm, 60-70 hezar Ermenî diman. Piştî ku Hrant Dink hate qetilkirin êdî dest ji koçberiyê berda. Heta ku Hrand hate kuştin jî boçberiya Ermeniyan berdewam dikir. Piştî ku Dînk hate kuştin me dest bi tekoşîna li dijî qirkirina nasnameya Ermenî û ruman meşand. Ji ber ku em dizanin tiştê bi serê me de hatiye ne tiştekî nijadî kuştinek ekolojîk e.“

‘Diya ditirsiya bi zimanê xwe biaxife’
Estukyan, destnîşan kir ku piştî Ermenî û yunan rastî êrîşa lîncê hatin û hatin qetilkirin diya wî ditirsiya ku ew li kolanê bi zimanê zikmakî Ermenî biaxivin û wiha got: „Dema ku em derdiketin derve diya min ditirsiya ku em bi Ermeni biaxivin. Destûr nedida ku em bi Ermeni biaxivin. Vê komkujî û lîncê tirsek mezin li ser me çêkiribû. Wê demê dixwastin ku her kesî Tirk bibînin. Wê demê Abaza û Çerkez ji Tirkkirine qet aciz nebibûn.

‘Têkoşîna gelê Kurd ji gelên hatin  Tirkkirin re bû hêz’
Estukyan, anî ziman ku têkoşîna gelê Kurd a 30 salan ku ji bo nasnameyê dimeşîne êdî gelên Laz, abaz, û çerkez ên ku bi dildarî hatin Tirkkirin dîsa li xwe vegeriyan. Estukyan, destnîşan kir ku têkoşîna gelê Kurd, ji gelen din re bû hêz.
Gerînendeyê Rojnameya Apoyevmatinî Mîhaîl Vasîlîadîs ku wê demê 15 salî bû jî anî ziman ku wê demê nemisilman rastî lîncê dihatin û wekî cîndê di ser wan de derbas dibûn. Vasiliadis, destnîşan kir ku dema bûyer çêbû xwe bi zorê avêt malê û xwe ji ber destê wanrizgar kir. Vasiliadis, destnîşan kir ku wê demê wan şoqek gelek mezin derbas kir û heta çend salan ji bin bandora wê bûyerê derneketin.
Vasîlîadîs, hikûmeta AKP’ê jî rexne kir û xwest ku ger AKP dixwaze dîsa dîsa mafê wan îade bikin divê berî her tiştî destûra Rûm û yunanên ku ji Tirkiyeyê reviyan dîsa mafê wan bide wan û karibin li malên xwe vegerin.


SAFİYE ALAÐAŞ-FERHAT ÇELİK -DÎHA-STENBOL