Dr. Nurî Dêrsimî cuyayişê xo de her tim kurdewarey ra xebat kerdo. Çimkî zilm û zordarîya serdestan semedê ke payeberzan het de zaf mendo û xoverodayîşê Koçgirî û terteleyê Dêrsimî vînayo ra weş zano û deja kurdan çiçara yeno weş tahlîl kerdo. Ney semedî ra zî cuyayişê ey zafêrey xerîbey û semedê ke mekûro destê Tirkîyayî bi ramayişî ravêrayo. 

Semedê şerê dinyayî yê 1’îne de, wendoxên dibistana sifteyin beşa peynî eşrawenê şerî ra, o zî şino 2 aşman waneya leşkerî vîneno û şino ordîya 4’ine de ca geno. Rutbeya ey wekîlê subayî yo û ze baytar gure keno. Semedê gureyê xo şino Dêrsimî û serekê eşîran nezdî ra şinasneno. Pey leşkereyî serra 1916 de rayan yeno Stenbolî û dibistana xo qedîneno û bi leqema Beytar Nûrî 22 Îlona 1918 de dest bi gureyî keno. 

Dema ke şer qedîyeno, gerrekerdişeke derheqê Cemîyeta Hevîya Tebele Kurdî ra, nameyê ey zî tede ravêreno. Danê Dîwan-î Herbî. Reîsê Divan-î Harpbî Mustafa Paşa (Kurdê Iraqî ra yo) ey ra vano: “Haydê lajê min şo. Rayîra to akerde bo. Dêrsimî de Seyîd Kasim Agayî ra selaman vaji.” û bê sûceya ey ra, biryar dano.


Serehewnayîşê Koçgirî de Baydar Nurî

Beytar Nûrî dest bi gureyê xo yê newe kerd. Sifte şino Kangal, Divrîgî, Zara û herêmên înan. 1919 de bi Mustafa Paşazade Haydar ke eşîra Koçgirî het de Stenbolî ra dûr kuno û şino Gîresûnî. Ûca ra şino Sewaz û Zarayî û ûca ra zî şino Bogzwêranî. Birayê Mustafa Paşazade Haydar, Alîşan û katibê ey Alîşerî vîneno û qabê ke şarî birayvist bikerê ra dest bi xebatan kerdê.

20’ê kanûne 1920 de yeno tepiştiş, encax bi mîyangineya Hasan Hayrî yî, sebest yeno veradayene. Beşdarê serehewanayîşê Koçgirî beno. 15’ê Gulana 1921 de îltîcayê Dersimî keno. Ordîya Sakalli Nurettînî ey tepêşeno û Divan-î Harp de 24’ê Temmuza 1921 de mahkûm keno.


Keseke aştîwaz bî

Wekîlanê kurd kunê dewreyî û Mustafa Kemal ey azad keno. Ema Elîşerî azad nêkeno. Pey ra, semedê dêrsimijan bîyaro pêhet û hezeke hîna hîra bivirazo ra, eşîrên; Arslan, Bînsan, Maksûdan, Koçan, Şemikan û Reşikan ardo pêhet û bi Seyît Rizayî ra îtîfak viraşto. Dijminateya Seydan û Şixhasanan wedaro ra, bi kênaya Mûnzûr Agazade Alî Agayî ra zewijyayo. Ema sekerdo nêkerdo, no eşîr hetê Seyît Rizayî ca nêgiroto.


Wazeno Tirkîyayî ra bivejyo

Beytar Nûrî deme ke waşto ke bivejyo teber û zaf ceribnayişî kerdê ra pey, 11’ê êlula 1937 de bi trenî de raştê hetkarîya warîsên pawitoxê Sultan Hemîtî ye sûriyeyij Kamîl Sinno ravereno Sûrîyeyî û îltica keno. 

Hetê Huseyîn Axayî bi nameyê ‘Huseyîn Mazlûm’ mendo. Encax Albayê Fransiz Kole (Robet Collet) biryara Tirkîyayî ya teslîmkerdişê Baydar Nûrîyî pey hesyeno ra, mecbûr maneno ke 1’ê temmuze 1938 de bişêro Halepî. 4’ê temmuze de zî leşkerên tirk kewtbî Hatayî. Halepî de bi kênaya, Alî Agayî ya eşîra Şemikan ra nîşan keno û eynî rojî de zî beno encamê Cemîyeta Xoybûnî. 

Tabîkî tîya de zî ey ra rehet çîno û mecbûr maneno û ravereno Urdunî ke teslîmê Tirkîyayî nêbeno. Pey ra 27’ê teşrîne 1939 de welatijeya Tirkîyayî ra visyeno û ravêreno ya Sûrîyeyî. 27 Citmenga 1940 de ravêreno Halepî hetê cenîya xo Ferîdeyî. 

6’ê temmuza 1941 de qeymeqameya Ezez de baytarey keno. Balyozxaneya Tirkîyayî îtîraz kerdo ke nezdîyê Tirkîyayî yo. Yanê belîyo ke hewna ey ra tesenê. Ey danê Hamayî. 1946 de tayînê Halepî kenêy. 10’ê Sibata 1949 de Jebel ed Druz de, ze komunîst o, bi name kenêy û 1950 de gureyî ra visnenê. Cezirê Derîkî de dewa Robarye û Cello Saffanî erîneno û bi Ahmet Nafîzî ra citkarey ra elaqedar beno. 22 Tîrmenga 1973 de Halepî de cuyê xo vinî kerdo. Afrîn de ameyo definkerdiş.


Dr. Nurî Dersimî kam o?

Dr. Nûrî Dêrsimî, Baytar Nurî yeno şinasnayîş. Serranê 1893 de maya xo ra bîyo. Nameyê ey serehewanayîşê 1973 Halep, Koçgirî û Dêrsimî de ravêreno. Eşîra kurdan ra ya Milan ra yo. Nameyê kalilkê ey, Çolo yo. Lajê Mila Îbarhîmî yo. Qeza Pulur dewa Burnak ra yo. Dewa Sorpîyan ya Xozatî de hetê apê xo yê Mila Hesenî de dibistanan sifteyine waneno. Malbat koçê Harpêtî keno. Ûca de qeydê Ruştîyeya Leşkerî ya Harpûtî beno. 1904 de ûca ra fek veradano û şino lîseya Mektebî Îdadî Harputî. Mezûn beno ra pey, şino Stenbol. 1911 de Sultanahmetî de dibistana Mulkîye Baytar Mektebî Alîsî waneno. 

Stenbolî de mîyanê Cemîyeta Hevîya Tebele Kurd de ca geno û 1912 de sekretereya pêroyinê Cemîyeta Muhîbên  Kurdistanî geno milanê xo ser. Pey ra zî beşdarê Cemîyeta Tealîya Kurdistanî beno.

Derheqê Dêrsimî de raya sifteyine cigeyrayiş kerdo o yo. Kîtabê ey yê ‘Tarîxa Kurdistanî de Dêrsim’ û ‘Vîradişanê min’ esto. Heskerdoxêke kurdperwer bi. Ti rayan zî rayîra xo ra tavîz nêdayo.


 NAVENDA XEBERAN