Behrê Siya û mozaîkê şaran

Sînop ra hetanê pêroyîya heremê Behrê Sîya de şarê tirk, gurcu, laz, hemşînij, poşa (Çîngeneyê Kafkas), çerkez, koçberê Balkanî, kurd, rumê Pontusî cuyenî û ziwanê xo qise kenî. Heremê Behrê Sîya de tirkî ra piya, lazkî, gurcukî, hemşînkî, romeyîkakî, lomavrenkî (Yanî ermenkîya çîngeneyan) û şarê elewî zî cuyenî. 

Sînop de 11, Samsun de 39, Ordu de 32, Gîresun de 11, Gumuşhane de 44, Bayburt de 9, bi temamî 146 dewê elewî estî. Goreyê dînî zî lazî hanefî yanî sunnî yê, ya zî ortodoksî û çepnîjan zî bi sunnîkerdişî ameyî asîmîlekerdiş.


Lazistan zî nîno şinasyayîş

Yew raştîyêke nîno şinasnayîş, o zî nameyê Lazistanî yo. Zey raştîya Kurdistanî, Lazistan zî nîno şinasnayîş. Herra Lazistanî Batumî ra dest pê kena û hetanê Trabzonî domyena. Serra 1923 de no herem zey Sancakê Lazistanî ameyo şinasnayîş, la ganî merdim polîtîkayê asîmîlasyonî bivîno. Lazan ser o dewleta tirkî û Osmanî polîtîkayê asîmîlasyonî şuxilnayî. Taybetê Darbeya 12’ê Êlule ra dewlet taybet ziwanê lazî ser polîtîkayê çinkerdişî şuxilnayo û no ser zî ziwanê lazan binê telukeya çinîbîyayîşî de yo.  Çi heyf ke neslo newe yê lazan lazkî nêzanenî, domanê lazan êdî sifte ziwanê xo nê, tirkî musenî. Tena lazê çamlihemşînijî, şaristenêkî Ardeşenî, Ardeşan û Arhavayî û dîaspora de domanê lazan hetê tirkî de lazkî zî musenî. Domanê lazan asîmîle benî. Nika dibistanê tirkî lazkî zey derso vîjnaye gêno dest, no zî nîşan dano ke lazî wazenî ziwanê xo bidî cuyayîş.


Hîşmendîya lazbîyîşî

Bingeyê dîrokî û netewe de çi heyf ke lazan de hîşmendî aver nêşîya. Dîroka lazan zaf kan a, dîroka înan de zaf hûmarî de qralî estî. Lazî kolonîyê yewnanan, romayan, pontusan, bîzansan, persan, ereban, gurcuyan, abhazayan, Qralîya Trabzonî, Osmanî û rûsan reyde têkilîya sîyasî û komelî saz kerdî, labelê lazan na dîroka xo nêzanî, çimkî zîhnîyeto nijadperest seba ke asîmîle bikero, lazan helênayo. Hema hema heme lazan, lazwarîya xo ra haydarî, la no haydarî lazan hîşmendîya komelî û dîrokî ra nêkirişeno. Yew welat û dîroka ke aydê lazan esto labelê lazan de hişmendîya netewe aver nêşîya, no zî Tirkîye de polîtîkayê asîmîlasyonî reyde eleqedar o. 

Dîrok û kamîya lazan zaf kan a labelê nêameya roşnkerdiş. Lazî, demê Osmanî de Rûsyaya Çarlikî, Komara Tirkîya û eynî demê Sovyetan de mendî û no semedî ra ser înan de polîtîkayê asîmîlasyonî her tim ameyî şuxilnayîş. Lazan seba têgêrayîşê azadî zaf têgêrîyayî, labelê ser înan ra her tim hêriş ameyo kerdiş û ameyî qirkerdiş. Hêzê faşîstî waştî kamîya lazan û mezgê lazan pank bikerî. Lazan seba xoserî û azadî zaf xover dayî, her tim ameyî qirkerdiş la qet têkoşînî ra fek veranêdayî. 


Tevgerê kamî û kultirê lazî

Demo ke ma ewro kultirê lazan ra biewnî, taybetê demê 80’î de Almanya de dormeraya Lazbura de faalîyet nîşan dayî. Serrê 90’î de roşnvîrê lazî, Stenbol de kom bîyî û têgêrayîşê Almanya reyde xebat kerdî. Armancê înan lazê ke xo ra haydar nîyî, înan xo ra aqilyayîş bi. Çarçiweya no armancî de zî serra 1993 de lazkî kovara ‘Ognî (Bigoşdarnî)’ vetî, la yew demî ra pey na kovar de rolê têgêrayayîşê Almanya nêmaneno. Na kovar de esil wayîrê kultirê têgêrayîşê Stenbolî bandorker beno. Pergalo faşîst heqê na kovare de DGM de doz akeno û na doze tikey zî bibo vilabîyîşê têgêrayîşî ra beno semed, la tevgerê înan hewna xo newe ra kom kena. Bi na kovara lazkî de hûmarê pirtûkî zêdîyaya û vernîya lazkî dest pê kerdo. Bi lazkî albumê vejîyeno û na raverêye hetanê nika domyeno. Êdî nika kultirê lazî ra merdim eşkeno behs bikero la tevgerê lazan de nêzdîbîyîşê polîtîk çin o la bêîstîkrar î; no semedî ra zî her tim problem cuyeno. 2008 de lazan komeleya xo saz kenî û mîyanê demî de enstutîya xo zî saz kenî labelê xebatê kultirî yê lazan domdarî ser nêkewenî. Komê şenikî yê lazî xebatê xo domnenî. Lazan zî zey şarê bîn heqê xo yê kultirî û demokratîke ser têkoşîn danî û wazenî kamîya xo ya cewherî înşa bikerî û aver berî. No wextî zanî ke ciwîyenî. 


 NAVENDÊ XEBERAN