Tertelê 1937-38 yê Dersim 78 serrî pey xo de terneno. Wextê Tertelê de des hezaran cenî, genc, doman, kal û pîrî amey qirkerden. Komara Tirkîye ke Tertelê virast hona kî bi no sûcê xo yê gird ra rîbirî nêamê, zey dewlet efû nêwast, ewro kî Kurdistan de qetlîamanê newî virajena. Dersimizî û sarê kurd ke pey kiştoxan nêverdanê hesabê pêrokîn qirkerdenan pers kenê. 

Serragêra Tertelê de sûk de 4-5ê Gulane de merasîmê vîrarden, nûmayişê protestoyî û Konferansê Rîbirîameyene viraziyenê. Tertelê ’38 û zihnîyetê qirkerden yê dewlet ma Parlamenterê HDP yê Dersim Alîcan Onlu ra pers kerd.  Onlu ke Tertelê ’38 jê Terteleyê Peyen’ û ‘Roza şîya’ biname kerd da zonayen ke qetlîam kok ra rakerden, qedînayen o. 

Alîcan Onlu vist vîrî ke Tertelê ’38î yê Îttîhat Terakkî çik o se, Cizîr ê Seray kî o wo û ard zon ke bi êrişanê Cizîr, Sûr, Nisêbîn û cayanê bîn endî qaîdeyê herbî verene. Onlu aşkere kerd ke zihnîyetê qirkerden 1915î ra heta roja ewro rameno û vera na zîhniyet hayr ant muhîmîya tekoşîn û xoverdayisî ser.  


Serraçarnayena Tertelê Dersim rê çend rozî mendî, qirkerdene vîjer ra hata ewro ramena. Tertele vireno ra hata ewroyînan ser sevanê? 

Bi zonayis vamê Tertelê Dersim.  Kirmanckî de mana na çekû: Qetlîam, kok ra ci ra kerdene, estena. Hama pêro piya her ciyê ci ya piya qedinayene; zon, îtîqat, kûltûrê ci qedinayene û jû qûweta de bîne rê bîat kerdene. Nûmûne nayî klamanê a demî de kî esto. Klaman, şûaran de o dem yeno ra zon ardene. ‘Roza şiya’ yene ra kar ardene. Onca ‘Terteleyê peyen’ yeno vatene. Tertelê viren 1915 de verra Hermenîyan, Asûrî-Suryanîyan virajiyo, tertele pêyen kî serva Dersim yeno vatene. A dem de homete Elewiyan kokanê xo ya giredayîya. E ke ma nikaya biwazîme gire bîdeme nêbeno. Sarayî jû planê cok ardene kerdo hazir, virende ra nayê cena ana. “Planê Şarq Îslahat”, “Qanûnê Tuncelî”, darbe, OHAL û onca plananê darbê yê Ergenekon vane, planê Fermandarîya Arteşî yê 2007 Tirkiya newe ra dizayn kerdene... Pêro nînan xo rê bingê cenê. Sêy Riza vano ‘’xîleyî sima...’’ , naca de plane ke perdê peyî de serva tertelê  estê qalê înan keno.2014 çik bî: Bi rayverî şarê Ocalan’î diyayîsî est bî, şar de omed gewe bîbê. Hama o dem de planê cok ardene kerdê hazir. Na plan verra herkesî, pêro heremî yo. 

Zerrê ci de çapemenîye ke esta. Onca çitûr sûkê berê riznayene ke reyna ci rê peyser cerayayene nêbo. Vane; e ke ma nêrizna onca peyser yenê. Niyademe ke nî plane xal bi xal amo ramitene, hona ke ramene. Planê Master.... Nûmûne serva weçîntoxan planê destnêpaneyene: Vano, qeymaqam, valî telefonanê parlamenteran rê cewab mederê, bicerê. Wazeno niya cimê şar de bêîtîbar bikero.  Pêro saziyanê çapemeniye morreno, serva ke ciyo ke yeno ciwiyayene nêreso Rojawan avê ra dest keno polîtîka binê bandor guretene. Vatena heval Mehmet (Tûnç) kî niya ra... Sey Riza çitûr virniya sima de nêame cokanê xo ser heval Mehmet ke vano: ‘Şarê Botan şarê Cizîr nêame cokanê xo ser’’.


Zîhniyetê dewlete nêvûrîne henima, hona eynî zîhniyet karî sero? 

Dersim’a 1938’î yê Îttîhat Terakkî, Cizre ya 2016 yê Sarayî û AKP ya... Qeyta nêvûriya. Geganê qeseykerdisanê siyasî de amê zon, planê cok ardene nînan sero amo hazir kerdene. Ewro kî nêvûrîyo, no zîhniyete dewam keno, zîhniyetê jû al, jû îtîqat, jû nîjad û jew zonê wazene biramê. Na zîhniyet raver (verî) dewan vesna, nika sûkan riznena. Raver darbe virastî, nika kerdê karê de rûtîn. Tewa nêvûrîya. Pêro teknîk anê kar ardene. 


Qetlîama têrî ameyene ser kamcî gurenayisan ramenê?

Nayê ra avê  Awrûpa de 6 Konferansî amey virastene. Emserr kî hedef o wo ke nî konferansan ca wo ke qetlîam bîyo uca de virajîyo. Nayê ra avê Cemîyetê Newe ra Înşakerdena Dersim virasto, yeno wastene ke  serva ke ca wo ke tertele biyo uca de dewlete têrî ardene, qomo ke na tertele diyê reyna terteleyê têrî berê. Bi rayveriya beledîya virastena ke muhîma. No dezê zon, kultur û nî hardano. A wa ke nayê temsîl kena ke beledîya. Teyna têrî ameyene nê, maxdûrîyete ke berê ca ardene. Gunê efû bero wastene. Tayyîp wûstra qal kerd jê iyê nê. Avê gunê bimisno ke zîhniyetê xo caverde. CHP virast, Ataturk kerd nê. Dîna de jew şiklê efû wastene esto, hama Dersim de merhele efû wastene çîyo de bîno. Kultur, îtîqatê hometa Elewîyan bi xozaya têwerte de ra. Na efû gunê verra xoza kî bibo. Çiye de muhîm yê dîyene hometa têrî ameyena.


Nika ma kî tarixê Dersim de kî nîya da, hata Tertele xoser cuwuyayî, newe ra na bi kokana têhet ameyene çitûr bena?

Ewro xoserîya demokratîk, xorayverîna ke şar wazeno rono, xeylê cayan de bingê xo yê ganî esto. Her îtiqat û homete dewlete ra cîya avê şîya, tayê cayan de no xeylê dem nîya amo ciwîyayene. Çinay rê vanê Dersim qala tewr peyena. Dewlete ra cîya cayê xo îdare kerdene bî. A rûal ra vanê: Eşqîya estê gunê tewrê dewlete bibê, medenîyet bemê. Sima ke vake: Xoserîya Dersim, na homete hata ronayişê Komare, xo bi xo îdare kerdo. Her hetan ra xo raye ra berdê. Jû mekanîzmaya homete estê bîya. Zon, îtîqat, kultur naca de pêro zerrê jûbîne de rê. Cîya cîya nîyê. Elewiyan Dersim nînan pêro jûbîn rê giredena. Onca ewro ekolojî û înson cemê dest, tekîliya înson û xoza de nûmûne Bawa Dûzgin, Ana Fatma yê. A rûal ra zerrê Tirkîya de vamê xoseriya Kurdistan. Zerrê Kurdistan de kî vamê netewa demokratîk, tam gorê nînan a. Kurdistan de perspektîfê netewa demokratîk gorê na wo. Xo ra Rayver ke vatene mesela hometa demokratîk de gunê Dersim rayverîye bikero. Na tarixê ci yê nejdî de esta. Naca de hona ke dewlete çîne bî xoserîye est bî. Xorayverîn û xoserîya demokratîk rê dur nîyê. Meseleyanê xo yê virende çitûr dewlete ra cîya çare kerde, ewro kî bingê netewa demokratîk, hometa demokratîk naca de esto.


Verra na het hometa Elewîyan sero kî herîşî estê. Gunê Elewî verra nî serestisan çitûr bivejîyê, qûweta xo çitûr bikerê jû?

Polîtîkaya asîmîlasyon, serestisan, qedinayene yê Seray a ewroyîne û hukumatê AKP teyna verra Elewiyan çîna. Zîhniyetê jûya wazene pêro şaran, pêro îtîqatan, pêro kamîyan bicerê binê hukmê xo û înan kî wayirê zîhniyetê jû bikerê. Demo ke na nejdî biyayene danê ramitene, jû hetê homete jedena xo rê kenê hedef. Na kî na rûal ra nîya bena; kot ke verra herîşan verra zîhniyetê jû xoverdayiş esto, uca de zilm, herîşî, qetlîame honde jede benê. Cizîr, Sûr, Nisêbîn de, Botan de, Kurdistan de herîşî merhela wehşetî verenê, qaîdeyê herbî zerrê û teber kî verene, endî Qanûnê 1982 kî nî qetlîaman rê bes nêno... Zîhniyetê 80 serrîn yê zilm, herîşan, înkar, qarakterê netew-dewlete dewr guretî. Nayê Serayî de vîneme. Teyna verra Elewiyan nê, verra pêro homete faşîstî nîyadane. Teyna Tirkîya de kî nê, Rojhelatê Mîyanî de kî bi çeteyî ke sarrê însonîye rê biyê bela zerrê îttîfaqî de rê, bi poşt vejîyayena teyna zîhniyet û polîtîkaya nê, hetê maddî ra ke wehşetê xo Rojhilatê Mîyanî de danê ramitene. Nika tarix ra na het na zîhniyet hometa serbest yê Elewiyan sero zorvajîye kerda. Ewro kî verra Elewiyan hem serva asîmîlasyon û hem kî vila kerdene herîşî estê. Osmanîyan de kî kultur û felsefeyê Elewiyan qebûl nêvîya. Onca tarixê Komare de kî verra kulturê ci herîşî bîyê, tewr peynîye de kî Tertele Dersim amo ciwiyayene. Ewro kî polîtîkaya faşîstî yê AKP hem Rojhilatê Mîyanî, hem kî Tirkîya de yena ramitene verra Elewîyan kî esta.

Çitûr ke Tertelê ’38’î asîmîlasyon, tirk kerdene hedef kerd û dime ra kî îtîqatê ci Îslam kerdene bî, Nika kî xo rê tewr jêde çîyo ke taloke vînene, hometa ke hetê siyasî û ekonomî ra heremanê xo de xoser ciwiyaya. Şirnex Cizîr, Amed Sûr, Merdîn Nisêbîn, Colemêrg de Gever hedef guretene bi jû armanca bena. Nacayî cayê ke tekoşîna 40 serrî bingê gurete, homete rêxistin kerdê ucayî. Hetê siyasî, ekonomî û moral ra qûwete. Nî cayan rê honde herîşî, wastena vila kerdene, teyna serva qetlîam nê, emegê 40 serrî qedinayene, bin ra estarnayeno. Nî cayê serva ke xo ser weşîye wazene, bingê xoserîye nacayan de esto coka hedef cerîne.  


AKP wazena Elewîyan lete bikero


Mereş ra piya xeta ke hometê Elewiyan cuwyenê, nê cayan de ronayişê qampê AFAD’î  virastene yena kam cî mana? Çinay rê na xete ama weçintene.? 

Nika Kurdistan de xeta ke vamê Elewî estê, Mereş ra bicerême hata Gimgim, Dersim nacayan de wazene qûwetê înan, îtîqat û kulturê xo vila bikerê. Mereş de vîneme wazene na xeta vila bikerê, him kî wazene hometa Elewîyan asîmîle bikerê. Zoneme kampê AFAD de kam yenê weyî û perwerde kerdene. Bi rayverîya AFAD a Mereş de kî virastena na kamp verra hometa Elewîyan jû herîşa. Beno ke ewro nêbeno hama nufûsa Elewîyan a hereme de zaf senik menda û 27 hazar kes uca de ca kerdene pêrodayişan ke xoya pîya ana. 

Qetlîamê Mereş 1978 ke lejê mezheban serra amebi  plan kerdene. Coka Elewî na kamp ra tersene. Na kamp dûştê pîya cuwyayişê şaran û îtîqatan a. Îtîqatê Elewiyan xoza rê giredayî yo. E ke hometa Elewiyan cayê xo ra bî, hardê xo ra bî, îtîqatê ci kî zerar vîneno. Serestisê faşîzmî yê Serayî û AKP teyna verra Elewiyan niyo. A rîwal ra îyê ke benê hedefê nî serestisan gunê bibê jû.  AKP wazeno hometa Elewiyan cîya cîya bikero, gunê Elewî ke nayê rind bizane. 


MERAL KUÇUK