Merdim/e, der û dorê reyra tewr zaf bi qalkerkerdiş (qiseykerdiş) têkilîyan virazeno/a. Merdim/e; waştişanê xo, zanayîş, tecrubeyan, fikr û hîsîyatê xo, bi çekuyan îfade keno/a, eke kê xususîyetan û qaydeyanê gramerî, mana û çekuyan telafûzê çekuyan bizanî; hina asan û hina weş kê xo îfade kenî. Eke kê mirdîya xo çekuyan bizanê û nê çekuyan bi qaydeyê gramerê ziwanî bişuxulnî, hem kê asan qalî kenî, hem zî nê vatişê kê weş yenê famkerdiş.  

Kirmanckî; mintiqa ra mintiqa, şaristan ra şaristan, hetta dewe ra dewe, cîya qalî beno. Waryantê çekuyanê kirmanckî zaf î. No semed ra kirmancî (kirdî, dimilî, zazayî)  yewbînan ra tam fam nêkenê. Semedo ke kirmancî, yewnan (yewbînan) ra tam fam bikî û kirmanckî de yewîyey virazîyo; ganî xebatêka standartizekerdişê bibo. Na ra no tewir yew xebate, ganî bi yew gruba ziwanzaneyan reyra bibo. Qorê imbazê ma yê ke kirmanckî nusenê, goreyê xo çekuyanê neweyan virazenê. Goreyê min ganî yew merdim/e xo ser çekuyan nêvirazo/a. Çunku viraştiş û standartîzekerdişê çekuyan, yew karêko îlmî yo. Ganî hem nuştiş de û hem zî qalkerdiş de, ziwanêko muşterek esas bigirîyo.
Eke hem qalkerdiş de û hem zî nuştiş de, qeydeyê ziwanî esas bigirîyî, hem ziwan aver şono û hem zî şarê ma asaney reyde yewnan (yewbînan) ra famkeno.Rasta ey (jey), heme kes goreyê xo çekuyan, yan zî goreyê xo qaydeyanê grameri virazo, ziwan de yew têmîyankewteyî virazîna. Yanî wexto ke, ez xoser yew çekuya şaşe viraza û nuşteyê xo de, yan xebata kurdkî de karbîyara, na çekuya şaşe, mîyanê şarî de vila bena û sîstemê ziwanî herimêna. Ez bi xo, nêwazena ke, xoser yew çekuye viraza. Tayê imbazê ma, çekuyê Tirkîyê yan erebkîyê ke kirmanckî de cayê xo girewto vejenê, herinda nê çekuyan de, yan çekuya kurmanckî karanê, yan zî xo ser yew çekuye virazenê. No hewa çeku girewtiş û çekuye viraştiş, ziwan rê xizmet nêkeno.
Ez bi xo nê çekuyan nêşuxulnena. Goreyê min nê çekuyan ra tayê çekuyî, manaya xo tam nêdanê. Ez bi xo, nê çekuyan de îqna nêbîya. Yewna het ra wexto ke ma, bi no qayde kurmanckî ra, yan zî goreyê xo çekuyan virazê; ziwan tebîîya xo vînî keno.  Wexto ke ma nê çekuyan ser o krîtîk kenê, belkî zî qorî imbazê ma, ko xelet fambikî. Belkî zî vanê; “Gelo no imbaz çirê çekuyanê kurmanckî nêwazeno? Ina hewa yew fikr yan hîsîyatê mi çin o.” Tersê ey ez yew kurd a, hem kurmanckî ra û hem zî lehçeyanê binan ra hes kena. Hemen-hemen her roj, ez Azadîya Welat de xeberan û nuşteyanê kurmanckî wanena û tira yew keyf gêna. La meseleya ziwanî, meseleyêka netewî ya. Eke hewce bibo, kê kurmanckî ra, yan zî lehçeyanê binan ra çekuyan gênî.Xeznaya Çekuyanê Ziwanan Xeznaya çekuyanê ziwanan sey pê nîya. Hûmara çekuyanê (kelîmeyanê) înan cîya-cîya ya. Goreyê cografya, goreyê ciwîyayîş û averşîyayîşê şaran, tesîrê xo hûmara çekûyanê ziwanan  yan vêşî, yan zî kemî benî. Yewna faktor zî azadbîyayîş û bindestbîyayîş zî hûmara çekuyanê şaran ser o tesir keno.
Yew şaro ke zafê ey karê zîraetî biko, çekuyê înan ê zîretî vêşî benî. Yew şaro ke, behre vîyar de biciwîyo, goreyê cuyê behre çekuyê nê şarî vêşî benê. Mesela şarê behrî, zafê ey masan tewşeno, kar û gureye ey behre ser o beno. Na ser o nameyê masan, ganîyanê behrî û derheqê cuyê behrî de, çekuyê înan vêşî benî. Şaro ke, hetê teknolojî ra aver şêro, çekuyê înan yê teknolojîyî vêşî benî. Yewna het ra şaro ke azad bo û yew sîstemêko (pergalêko) demokratîk de biciwîyo, ziwanê ey zî aver şono û dewlemend beno. Xora şarêko bindest bo û ziwanê ey zî qedexe bo, ziwanê nê şarî zî verra şono vînî beno. Tay ziwanan de, bi se hezaran çekuyî estî. Tayê ziwanî zî di-hîrê hezar çekuyan ra yenî meydan. Rasta ey yew ziwan çend dewlemend (zengîn) beno wa bibo; ziwano rojane de, bi 2000 çekuyan reyde qalî beno. No şarê mîyan de, merdimê wendeyî zî, dormareyê 4000-5000 de çekuyan karanê.Cîhanî de, dewletî ke endamê Yewîya Miletan î, hûmara înan 192 ya.
La goreyê UNESCOyî, 7000 ra vêşêr ziwanî qalî benî. Aseno ke yew dewlete de, bi seyan ziwanî qalî benî. Heme ziwanî; yewnan (yewbînan) ra çekuyan gênê û danê. Cîhanî de, yew ziwan zî saf nêmendo. Ancax qebileyê ke dinya ra, medenîyet (sîvîlîzasyon) ra dûrî bimanê, ziwanê înan belkî tike saf bimano. Eyro Cîhanî de, yew şar zî medeniyet ra dûrî nêmendo. Ziwanê yew şarî/şaran ra, bi seyan, bi hezaran çekuyî dekewenê ziwanê yewna şarî/şaran mîyan. No yew çîyêdo tebîî yo. Hetan sereyê seserra vistine, no dayiş û girewtişê çekuyan, wirdê hetan ra biynî. La peynîya seserra vîstine de, netîceya averşîyayîşê teknolojîyê xeberdayîşî ra, asanbîyayîşê naqlîyat û polîtîkaya asîmîlasyonî (helnayîşî) ra tayê ziwanî, aver şîyî û tayê ziwanî zî verbê talukeyê vînîbîyayîşî de mendê. Eyro zî na rewşe dewam kena.

Goreyî netîceya cigêrayîşê UNESCOyî 2500 ziwanî verbê vînîbîyayîşî de yî. Çi heyf ke, nê ziwanan ra yew zî lehçeya kirmanckî ya. Eke ma kirmanckî rê wayîr nêvejîyî, no ziwano rindek vînî beno. La merdim/e xoser nê çekuyan, se çekuyanê kirmanckî bişuxulno/a problemi vejînî. Eke bi xebata komîsyonî; nê çekuyî bigêrîyî, yan virazîyî hina baş beno. Wendiş û nuştiş yew gama baş a. Çunku tesîrê nuştişê hina zaf o. No semed ra imbazê ma yê ke kirmanckî nusenê; eke xususîyetan û qaydeyanê gramerê baş bizanê û cumle de çekuyan hewayêko bi nizamin (bi serû ber) binusî; hem kirmanckî aver şono, hem zî ziwan de yew yewîyey virazîna.

MAMOSTE SILÊMAN