Gorê agahdariyê seyah Evliya Çelebî Çapaxçor bi destî Îskendero gird ameyo ruenayiş û no name zi Îskendêrî nayo pa. Îskendero gird yew qralî Grekan o û mîlata ver (biyayişî Îsa ya ver) ameyo Kurdistan. Hancî goreyî na agahdarî ziwanî Îskender de Çapaxçor yeno mehnayê „Awe cenetî.
Evliya Çelebî seyahatnameyî xo de behsê Çewlîg zi keno. Goreyî agahdariyê Evliya Çelebî Çewlîg o, wext zerrê derî de yew dewa qicik bî. Çewlîg arminkî yo û yeno mehnayî cawo aweyin, hitîn û rez-baxçe ke kiştê derî de yo. Nameyî Bîngol 1945 de hukûmatî cumhurîyet (CT) nayo şaristano. Bi nameyî Bîngol hetî Kaniya Reş de yew ko est o. Serî no koyî de bi henzaran golî estî, nê koyî zi nameyî xo nê golan ra giroto.
Nê golan ser zaf efsanê yenî vatiş. Nê efsaneyan re yew înayo: “Yew sêdwûn yew mirçik kişeno û na mirçikê xo yew gol de şuweno. O wext ke mirçik erzeno miyanî awê, mirçik bena ganî û miyanî gol de bena vîn. No qede ameyo orte ke na awêya bêmergî (Ab-i heyat) a. Semed ke surî na awê nêveciyo orte, no gol biyo hezar gol û no ko de biyo vila. No qede kes nêşkeno ca bikero ke înan ra kam awêya bêmergî ya.”
Çewlîg bi destî tirkan dagirbîyayişî Kurdistana pey koti bin hukmî tirkan. 1243 de Moxolan Çewlîg dagir kerd. 1514 de Yavuz Sultan Selîm Çapaxçor, Erzingan, Tercan û Erzirom dagir kerd. Nê ser beganî Çapaxçor ra Sileyman Beg hukmî Osmanîyan qebul kerd û Çapaxçor koti binî îdarê Împaratorîya Osmaniyan.
Herbî dinya ê yewin de Çewlîg
Şerî dinya ê yewin de leşkerî rusan hetanî nêzdî Çewlîg meydanî Heran amê. Nê ser çewlîgijan Gexe, koyanô Karêr, Boxazî Sigî û Meydanî Heran de vernî rusan tepişt. Qet yew lejkerî osmaniyan zi cephe de çiniyebî. Kurdan xo bi xo hezî mîlîs tanzîm kêrd. Koyanî Karer de binî serdariye Axayo Qicik û lacî ey Mehmet Hulusî eşîra Hormek, mintiqayî Karabas de binî serdariye Xalit Cibrî û lacî ey de eşîra Cîbran, cepheyî Gexî de eşîra Şadî û Boxazî Sigî de binî serdariye Şex Şerîf de şarî Çewlîg û Palî verba rusan vindertî. Lejkerî rusan nêşkayî Meydanî Heran ra wet şuwerî. No tarîxa pey namê nê meydanî bi Meydanî Şeref.
Serrewedartişî 1925 de Çewlîg
Roranayişî cumhurîyeta pey sey heme Kurdistan şarî Çewlîg zi îdareyo newe qebul nêkerd. 1923 de Erzirom de binî serdariye Xalit Cîbrî de rexistina Azadî niyay rîye. Cuwa pey Xalit Cibrî û mebusî Bêtlîs Yusuf Ziya tepişiyayî. Nayê ser Şex Seîd serektiyê Azadî girot xo ser. Şex Seîd wext ke gazî kerdişî hukmat ser nêşi Bedlîs, hetî dest miyanî şar ra gerayiş kerd, hêverî şi Çewlîg. Serewedartişî 1925 de Çewlîg zaf yew rolo bingehîn kaykerd.
Egîtanî sey Şex Şerîf, Yado (Yad Mehmud ebas), Şex Abdulahî Melekan, Feqî Hesen û bi seyan embazanî înan nameyî xo bi herfanî zerînan tarîxî Kurdistan de da nuştiş.
Demo newe de Çewlîg
Çewlîg kiştê layê Çewlîg de yew cayo qicik bi. Di mehleyî bi nameyî Mehlayê Navêr (Çarşuyê Cyêr) û Mehlayê Wevêr bî. Nê seranî peyinan de Çewlîg de di banlêrzî gird bî. Banlerzî 1971 ya pey Çewlîg amê cayî xo yo nikayin. Nê seranî peyinan de şaristan hetî Duzaxaç a şibi, la banlerzî 2003 ya pey banî newê zi Duzaxaç de viraziyay.
Nika yew bajar ji ho Duzaxaç de o. Duzaxaç ho rayerî Mûş ser de yo. Şarî zerrê Çewlîg kirdkî qisêkeno, ê malbatî ke her tim Çewlîg de bî, ê zi heme kirdkî qisekenî. Kî eşkeno vaco ke Çewlîg şaristanî Kurdistan ê homojenan re yew o. Dewanî Çewlîg re mintiqayî Senceq de çend dewî ke şarî înan kurmancî qisêkenî estî, la ê dewanî bînan de kirdkî yeno qisêkerdiş.
Serranî 1960 de wext ke vaşûrî Kurdistan de bini serdariye Mela Mistefa Barzanî de şoreşî Elûl dest ci kerd, no hareket ca de Çewlîg de zi tesîrî xo nîşan da. Taye welatperweran Çewlîg ra her tim çî werî, perê û erzaq berdinî resnayni Barzanî. Zafê nê welatperweran şî rehmet la tayê înan hema hê heyat de yê.
Wext ke Tirkiya de1959 de 50 kurdî tepişiyayî, miyanî înan de Çewlîgij zi bî. Wext ke 1965 de PDKT niyay ruye, 5 ruenayoxan ra yew rehmetî Seîd Elçî bi, Seîd Elçî dewê Çewlîg Zeynep ra bi. Hususî bi tesîrî Seîd Elçî PDKT miyanî melayan û risipiyan û zanayanî Çewlîg de xelyek sempatîzan qezenc kerdibî.
1974-75 pey hanc Çewlîg de hêverî PDKT, cuwa pey zi heme rexistinî Kurdistan organîze bî. 1975 ra heta 1980 Çewlîg de miyanî şarî de yew xebata zaf pît bî. Bi komelanî sîvîl-demokratîk û kulturî fikrî welatperweriye miyanî şarî de bi vila. Hanc verba sîvîl faşîstan yew tekoşina xurt amê dayiş. Piyerdayişî verba sîvîl faşîstan de zaf welatperwerî şehîd bî.
Se ke yeno zûnayiş sîvîl faşîst Kurdistan de bi destî kontra gerîla amêbî organîze kerdiş.
Çewlîg tekoşînê netewî de zaf şehîd dayî. Nê şehîdan re Çend kesî nê yî: “Seîd Elçî, Cîhat Elçî, Îdrîs Ekîncî, Şakîr Elçî, Ahmed Duran, Ramazan Adiguzel, Resul Altinok, M. Hayrî Durmuş, Abdulah Ekîncî, Alî Riza Demîrel, Zekî Adsiz, Ahmet Aytemur, Abdulah Bucuka, Vahdetîn Kitay, Mustafa Ayçîçek, Mehmet Kkarasungur, Haydar Karasungur, Zekî Yildiz, Xetîp Demiralp ueb.” Nê şehîdan re çend kesî bi neweşî merdî.
Çewlîg de halî Aborî
Debarê şarî Çewlîg heta nê serranî peyinan zîreat û heywanwuyekerdiş ser bi. La serranî 1980 ya pey Çewlîg de miqatebiyayişî meyesanî egmîn zi dest ci kerd. Yew qisim dewijan û karmendî hukmat kuarî meyesan girotî, ey meyesanî xo zimistan benî hetî Edena-Mersîn a, amnan zi ûnî koyanî Çewlîg. Egmînî Çewlîg zaf meşhur o, heta îhrac zi beno. Hanc 1980 ya pey zaf çewlîgij veciyayî Ewropa. Nika debarê zafî keyeyan ho pey peranî ke Ewropa ra şinî, beno.
Yew tek palkay hukmat zi çîna Çewlîg de. Têna yew palkaya “Yem-Sut”, yew zi “ Et ve balik kurumu” est a. Nê wird zi şexsî yî. Ma wazenî çend hûmaranî, peyama kurd de Çewlîg û navçeyanî Çewlîg bidi sinasnayiş û namê dewanî Çewlîg him kurdî him zi tirkî binusi. Namê dewan embazî ma yo birêz Ehmedî Dirih kerdî hedre.
AMED