Parlamenterê HDP yê Çewlig Hişyar Ozsoy’î derheqê biyayişanê Rojhelatê Miyanî, waştena xoserî yê Kurdan, konseptê herb yê AKP, sebebê bêvengîya Awrûpa, 2. Kongreyê HDP û derheqê statuyê Kurdan de cewab da persanê ma. 

Hişyar Ozsoy da zoneyene ke, cayê êriş û kerdenê dewleta Tirk, ne îslamiyet de, ne hiqûqa mavênnetewî de, ne  zî merdimatî de esto û vist vîrî ke, rîwalê meseleya mihacîran Awrûpa zî teslimê Tirkiye bî.

Derheqê statuyê Kurdan de zî Ozsoy’î aşkere kerd ke, sîstemê netew dewlet, ke Rojhelata Miyanî de ser înkarkerdişê Kurdan roniya û bi mezelê Kurdan nika welişyeno û Kurdî biyê aktorê siyaseta Rojhelata Miyanî. Ozsoy’î va, ‘Inke şarê ma rê zimistan o, la wesar zaf zaf nezdîyo’ û hayr ont tekoşînê şarî ser. 


Dewleta Tirk şarê Kurd ser lejo leymin ramena û sivîlan qetil kena. Inê kerdenê dewlet, gorê hûqûqê mavên netewî, sûcê merdimiye niyû?

Inê kerdenê dewleta Tirk ne hûqûqê Tirkiye de ne zî ê dinya de esto. Rî dinya de, qe yo (jew) ca de zî heqê şar qetilkerdişî çinîyo. O tifingo ho dest dewlet de, şar o heq do ci ke pê şar bipawe, la ê pê (bi) topan tifingan erzenî şaro sivîl ê Kurdan ser. Çimê dewleta Tirk biyê tari, bi piyero quwetê xo welatijanê sivîl kişena. Ne dînê îslamî de ne zî merdimiye de caye nê komkiştenan çîniyo. Çend rojî cuwaver Erdogan’î qaymaqaman ra vatiyo ‘ray ray mewzuat caverdiyen, înisiyatif bigeryen.’ Ino yeno no mehne ke; hûqûq yo per roniyen, şima çi qêde wazen in bikiyen, ez ha pê paştê şima de. No zî miyejno ra ke, siyasetê Erdogan ciyer ra hetûn cuwar xeyrî hûqûqîyo.


Quwetê mavên netewî sey Yewbiyayîna Mîletan û Mehkeme Heqanê Merdiman ê Awrûpa, rî kûm menfeatî ra qirkerdene Kurdan rê bêvengî?

Awrûpa ha tengayî de. Derdê Awrûpa muacirî yê. Him Sûriye, him zî cayanê bînan ra xelyek muacirî ameyî Tirkiye. Tirkiye zî vernî muacîran kerd a û ê tehinday Awrûpa. Ewro Awrûpa teslimê Tirkiye biya. Vanî ma zerre înan weş tepiş, wa muacîran meşawî Awrûpa. Mehkemê Heqanê Merdiman ê Awrûpa semedê (serva) darbijinanê Cizîr qerarê tedbîr gurete bî. La dewleta Tirk nê qerarî nêardî ca. Qêde ke ma xeber guretî, Erdogan’î vat, ‘çi gerek keno se ey bikerê. Welatijan zî qetil bikerê. Pêra heq çiyo se ma danî!’ Yani pê (bi) dayişê pereyan, bi tazmînat hal keno. Erdogan zaf leymin (qilêrîn) yo lej rameno. Awrûpa zî heta ewro bêveng bî, la qêde ke ma hay vînene. Hedî hedî ê zî verva Erdogan bî teng û pede pede hay tawir gênê. Pêdiyayinê ma bi parlamenteranê Awrûpa ramenê. Ê zî hay vinenê ke, eke lej ûna birame, şarê Kurd yene Awrûpa û ê hin jêde kuwenî tengî.


Xoserî hûqûqê mavên netewî de sey heqî yena qebûlkerdene, rixmê naye dewleta Tirk waştena xoserî sey sebebê herbî vînena. Raştî de xoserî çiyo, yeno çi mehne?

Xoserî têna semedê Kurdan nê heqê pêro şaran o. Şarê Kurd wazeno ke qeraranê xo bi xo bigîro û xo îdare bikero. No heq Almanya, Belçîka û xelyek cayanê binan de zî esto. Xoserî nîno mehneyê  letekerdiş û ciyakerdişê Tirkiye. Erdogan’î zî 2004 de, derheqê îdarê heremî ser de yo qerar gurete û qanûn vete bi. O qanûn de zî waziya ke îdarê heremî quwetin bo. La Serokwezîr Ahmet Necdet Sezer o qanûn veto kerd. Hûnca (fina) 2013 de Erdogan’î vat, ‘sîstemê eyalet çiyê do hol, rind o. Derd û kulê Erdogan’î êr Rojawa’yo. Semedê Rojawa û lejê binatê (mabênê) dewlet û PKK, xoserî kerdî yo sûc. Newe yo Rojhelatê Miyanî ha niyena ro û Kurdî zî wazenê wahar (wayirê) yo statu bi. Ayro (ewro) şarê Kurd xoserî de israr keno. Dewleta Tirk do mecbûr qowil bikero. Erdogan wazeno ke him Bakur de, him zî Rojawa de îradê şar bişiknê. La seken wa bikerê, mesele Kurdan bê xoserî hal nêbena.


Dewlet sey serranê 90’î sereştişan kena û erzena PKK ser. Tewr pênî de Amed de eşt mekteb û otobusî ser û va PKK kerd. Pê na polîka wazenî biresî ça?

No yo lejê (herb) do psîkolojîk o. No lejî ra vanî lejê taybet. Gureyê xirabin kenê û erzenê yê bînan ser. Ina dewlet zaf lêşina. 20 serr cuwaver zî qoricî zerrê dolmûş de kiştî û eştî ser PKK. Verva pêro mûqalîf pêroyan ûna gurê xirabin kerdî. La pê nêresay yo ca, êr (ewro) ra tepiya zî no metod ra tiway (teba) nêfînenê xo dest. Yo qalê Albert Eînsteîn esta, vûn ‘nêzûnayîşa tewr pîl, ço tim eynî metod bişuxulne û ferqîn çî bipawi.’ Tirkiye zî nêzûnayişê xo ra eyni metod şuxulnena, inay ra zî ey xo kenî vinî. 


Tirkiye inkê (nika) pê qanûnê dîktatorî yena îdarekerdene. Semedê bedilnayişê inê rejîmî çi hewce keno?

Erdogan faşîst û mîlîtarîst o. Têna yo mezhep ser ra şino. Howtay ciherengî (çeşidî) milet Tirkiye’de cuwyenê. Eke diktatoriye xo rone se, ma pêro tengayî vînene. Ina mesele, têna ê ma Kurdan  niya. Kurd verva Erdogan’î tekoşîn kene, la ine nêveceno. Gerek pêro demokratî pero piya hereket bikerî. Teverê welat de zî gurê diplomasî hewce keno. Awrûpa û Amerîka zî kerdenanê Erdogan’î ra keyfweş nî. Tewr pênî de sereştişe ser akademisyenan zaf eleqa ûnt xo ser. Her roj yo ‘çêkû’ ya newe vecenê, inkê  zî vane; ‘Terora akademîk.’ Semedê naye tewerê welat ra zaf nêrazîbiyayîşî miyejyay ra. Erdogan vûn ‘ez vûna se wa ûna bi.’ Vûn ‘mi artêş guret binê qontrolê xo, mi cemaat hal kerd, çapemenî ha xizmetê mi de ya.’ Kurdî vêr Erdogan’î de milê xo çowt nêkene û saredarene we. Ayro Erdogan zaf beno hêrs û xedar. Tarixê Kurdan de çaquwe ronayiş çiniyo. No denklemê Rojhelatê Miyanî de Erdogan ti wext nêkewno ser, şarê Kurd serkewna,  wi keno vîn.


HDP 24ê Çile de Kongreyê xo yê 2. viraşt. HDP neyra tepiya babeta xoserî û rejîma yewperestî de, senî raye gêna?

Erdogan vûn her çî ez îdare kena. Ma zî vûn xoserî. Wi vûn ez têna. Ma vûn ma pêro. Erdogan xedar yeno HDP ser. HDP partîye şaran a û zaf ziwar dana Erdogan’î, coka tira zaf terseno. HDP, verva yewperestî xebatê xo  hetûn pênî ramena. Erdogan welat kerd gola guwin (gonîn). Qêde ke ayseno lej binena ben xedar û belkû  semedê sistemê rayveriye, ma newe ra ber yona weçînitiş. Waştenê ey biyere ca zî, pêniyê naye çiniyo. 


Rojhelatê Miyanî açarnay guwale guwîn. Şima  xebatanê siyasete Rojhelatê Miyanî ser de wahar doktorayî. Wextê kilm û derg de, şima ûmeyişê Rojhelatê Mîyanî senî vînenî?

Iraq, Suriye û Lîbya şiyaywe Tunus, Misir û Lubnan de tengayî zêdiyî. Halî hazir de, ronayişê yo sîstema newî nêayseno. Qêde ke eysen ine lej rameno. Mesele têna ê welatanê Rojhelatê Miyanî niya. Engiştê hezar heb quwetan ha tede. Amerîka, Awrûpa, Rûsya û xelyek qûwetê bînî guwazûn (gozanê) xo ita bar kene. 

Eke têna welatanê Rojhelatê Miyanî bê, belkû ina mesele hal kene, la ê têna nî. Mîsal Cenewre de mase niyena ro. Suriye ra Kurd zî vûn ma mase de cayê xo gênê. Tirkiye vûna nê, wa Kurdî miyer. Ayro na mesele rehet rehet hal nîbena. Qêde ke eysen Suriye û Iraq zî benê ciya û binate de, yo dewleta sunîyan niyena ro. Kurd û Şiî zî benê ciya. Sebebê qrîzê Rojhelatê Miyanî dewletê netewî yo. Hetûn yona siyasî model mevejo ûna dewam keno. Zûnayişe siyaset de ço hend vernî xo nêvineno, la ine zî nîzdî de cay neyseno.


Gorê şima sebebê lejê Rojhelatê Miyanî çiyî û Rojhelatê Miyanî de, cayê Kurdan, şima senî vinenî?

Badê lejê vêrîn ê dinya, Rojhelatê Miyanî de yo siyasî denge niya ro. Coxrafya kerdî lete, çend dewletê netewî nayî ro. Kurdî, yo milet kerdî bin qontrolê ey dewletan. Bê zûn (ziwan) bê statu ternay. Na sîstem bî mezelê Kurdan. Inkê na sîstem ha şiyena we. Kurdî zî bî aktorê muhîm. Bakur, Rojawa û Başurê Kurdistan de, bê Kurdan yo gum nêerziyena. Mecbûr muxetab geriyenê.  10 serrî cuwaver bina qalê Kurdê Rojawa çinye bi. La Kobanê dima zaf çî bedilya. Êrû Rusya û Amerîka bî ûnbaz Kurdan. Tabî heskerdiş ra nê, ina hel waştenê înan û Kurdan biyo yo. Êrê ne Kurdî Kurdê vêrînî, ne zî Rojhelatê Miyanî  vêrîn o. Êrû Kurd hay dejê xelisnayişî ûncenî. Ma zaf dej dî, la dejê êrû ma çiray nê dî. Meyît yo cenî yo hefte kuçe de, ser erd de mend. Çî ûnayin çiray çoy nêdî û nêeşnawit. No xederbiyayişê Erdogan’î tengayî yê miyejnena ra. Dewlata quwetin pê top û tifingan îdarê xo nêramena. Zerrê ma dejnen, ciger ma vêşnene. La pê naye neresene yo ca. Ma kirdkî vanî holê hola. Wa biyere heq hûqûqê şarê Kurd bide ci, na mesla zî hal bena.


Senî ke yeno zûnayin; Rayvere şarê Kurd  Abdullah Ocalan çend serrî cuwaver Rojhelatê miyanî ser çi vat se êr cuwuyenê. Wendişê Ocalan ê ser Rojhelatê Miyanî şima senî vinenî?

Kesê ke zey Ocalan’î bieşkê siyaset, tarix dengeyanê Rojhelatê Miyanî bizanê zaf taynî yê. Ocalan Rojhelatê Miyanî de zaf mend, ayro ûca hol sarisnen. Waxtê Wesarê Ereban  de, Ocalan’î va, ‘hadreyinê Suriye bikerê.’ Zaf kesê zane zî vanî ke, vervînê ey zaf holo. Bin tecrid de, bin tengayî de, ûca ra Rojhelatê Miyanî zaf hol tehlîl kerd û va, ‘ne o per tepişyen, ne zî per o bîn, bownê siyasetê xo ra.’ O stratejî tepişt. Êr Amerika û Rûsya piyerê  ameyî vateyê Ey ser. Eke êr Kurd Rojawa de waharé quwetiyê se, netîceyê felsefe û stratejî yê Ocalan’î der o. Ey tehlîlî yo siyasetê hol vet binate. Înşelleh wexto ke mase yê Suriye niyay ro, Kurd zî nişenî ro û heqê xo gênî. Maseyê Cenewre ra tiwa (çik) nêveciyen. Esasî maseyê Surîye niyena ro û Kurdî zî no mase de caye xo gênê.


Birêz Ozsoy, persê ma henday bî, weş û war bê. Eke peynî de vatişê şima, mesajê şima esto se fermo?

No şeş howt aşmiyo Erdogan’î dest yo lejî kerd. Yo lejo bê şeref bê exlaq o. Şarê ma verva komkiştenan xover dano. Per (hetê) bîn ra no wehşet ra, şarê ma zaf qehryeno, moralê xo xeripneno. La wa şarê ma naye bizano ke, çehar pûnç serran de qederê Kurdan zelal beno. Dinya hedî hedî Kurdan şinasneno û îmajê Kurdan zaf biyo hol. La welatê ke Kurd hay tede hama naye rê hadre nî yî.  Çend serran miyan de, ma meseleya xo bi qalkerdişî hal keme. Inke şarê ma rê zimistan o, la wisar zaf zaf nezdîyo. La no wisar zî bi tekoşîn yeno.


SEVCAN ÇAKAS / BRUKSEL