Cayê Amedî zerrî û vîrê Kurdan de cayekê cîya û hera yo. Him bi mozaîkê kulturan, him hetê mîmarîya kehan û him zî bi serreberzîya xo cayê Amed cîya yo. Demo ke behsê Amedî beno, ewil de Bircê ci yenê vîrê kesî. Dêsanê Bircan de tarîxeke xorî nimiteyo. La no nuşteyê xo de ma wazenê behsê demografya, tarîx, cografya, ziwan û kulturê qezayanê Amed, yê ke şarê ma yê dimilî mîyan de ciwîyenê bikerê. Zey navenda Amede, şarçeyê (qeza) ci zî wayir tarîxêkê kehanî yê. Nê qezayan ra yewe zî Çêrmûge ya.
Çêrmûge 90 km rojawanê Amedî de ya. Nameyê xo yê verên Germike yo. Herêma Çêrmûge, koyî ya. Perrê rojhelatî ra qunterê Koyê Aşûkarî de ya. Verhîrayîya erdê Çêrmûge 1.032 km çargoşe yo. Berzîya Çêrmûge ya behrî ra 700 m ya. 78 dewî û 75 mezrayê Çêrmûge est ê. Goreyê serhûmara serra 2010’î nufusê Çêrmûge 50. 240 a. “Defterê Tehrîrî” yê Eyaleta Dîyarbekirî de yeno nûştiş ke “Çêrmûge Sencexa Amedî” ya.
ÇERMÛGE/ABERNA
Wextê Neolîtîkî ra însanî tîya de cuwîyayê. Maberê serranê 350-1260, herema Çêrmûge de Hûrî û Mîtanî hikumî sero bîyê. Seba ke herema Amede û bi taybetî hardê Mezopotamya nê serdeman de dergûşê şaristanîye bîyê, her şaristanîya ke wayir hêze bîya, waşto Mezopotamya desteser bikero.
Maberê serranê 1260 ra heta serranê 66’î yê vz. Asûr,Ûrartû, Îskît, Med, Pers,Yewnan (Îskender), Ermen û Araskîyan, hikum kerdo. Bi goreyê îttîfaqê tarîxzanan yewîn dore Hûrî-Mîtanî ke bawkalê kurdan ê, na harde de cuwîya yê.
Movses pirtûkê xo yê bi nameyê “Cografyaya Ermenîstanî” de vano; Wan ra heta Cizîre bin fermandarîya Araskîyan de bîyo û Çêrmûge zî sencaxa 7. yê Eyaleta bajarê Alenîke bîya. Araskî bawkalê Ermenan ê.
Serra 639’ine, serdemê Hz. Omerî de Amed û hereme kewtî bin hukmê destserdarîya Îslamî. Na rewşe heta serranê 661’ine dewam kerdo. Dima ra zî goreyê rêze Emewî, Ebasî, Şeyxanî, Hemdanî, Ûbeynî, Merwanî û Selçûqî, hereme de bîyê hikumdar. Maberê serranê 1185-1232’ine de, hereme kewta bin hukme Artûqîyan. Pirdê Xabûrmanî wextê Artûqîyan de ameyo viraştiş. Maberê serranê 1420-1515’ine de Çêrmûge kewta destê Mîrê Mirdêsîyan.
Osmanîyan muslumane û Tirkmenêke Qafqasya ra ardê zey xeylê cayanê Kurdistanî, Çêrmûge de zî bi ca kerdê. Xêrcî Tir Zafêrî şarê Çêrmûge bi zarawayê kirmanckîye qisey keno.
Mîrateyê kehanî
Çêrmûge de kela, kilîse û xeylê camîyê tarîxîyan reyde, didi pirdê tarîxî zî est ê. Her didi pirdî zî Çemê Sînage ser o yê. Yew vaşûr û yew zî vakûr de yo. Pirdê Xabûrmanî nizdê dewa Xabûrmane de yo. Rayira Çêrmûg, Sêwêregi û Helebe pêra gire dano. Pirdêko hîrçime û kerreyan ra ameyo viraştiş. Dergîya ci 108 û hîrayîya ci 5,5 metroyî ya. Wextê Romayîyan ra est bîyo. Pirdê dîyinê bakûrê Çêrmûge de yo. Seserra 12’ine de ameyo viraştiş. Pirdêko diçime û 18 metroyî dergîya ci esta.
Germawa Belqîse; Germawa ke nameyê xo dayo Çêrmûge. Germinîya awe 47-48 derece ya. Zey cayêkê bişîfayî yena nasnayiş. Tûrîzmê şarçeye de cayêko muhîm gena. Cayêko bîn ke zê efsaneyî yeno qiseykerdiş zî “Koyê Bûke” yo.
ŞANKÛŞ/ÇÛNGÛŞ
Şarçeya Şankûşe/Çûngûş vakûr rojawanê Amede de ya. Amede ra 117 km dûrî ya. Berzîya Şankûşe ya behrî ra 1049 m ya. Şankûşe zî herêma koyî de ya. Peymê rîerdê Şankûşe 489 km çargoşe ya. Bi goreyê serhûmara 2010’ine nufusê Şankûşe 13.462 kesî ya. Hîrê taxî, 37 dewî û 32 mezrayê ci est ê. Vakûrê Amede de şarçeya peyên a. Têkilîya ci bi Çêrmûge, Erqenî û Amede ra est a. Nameyê Şankûşe yo verên Çimkûş o. Çimkûş yeno maneyê “çimhî/çavşil”.
Şarê Şankûşe vêşêrî rewşa aborîye ra koçê bajarê girdan kerdo. Dewan de zaf kes nêmendo. Hengura şerabî ya Şankûşe namedar a.
Wextê Osmanîyan de hetê Kapikiran Mehmet Paşayî ra ameyo asîmîlekerdiş. Kafkasya ra çend malbatî ardê navende de bi ca kerdê. Serranê 1890’î ra heta serranê 1915’î Ermenîyê Şankûşe koçê Lubnanî kerdê û tay Tirkmenê bînî zî ardê navende de bi ca kerdê.
Şarçeya şaran
Şarçeya Şankûşe demêke nehîyeya Sêwerig bî û dima ra zî bi Madenî ya ameya giredayiş. Serra 1934’ine de bîya nehîyaya Çêrmûge. Serra1953’ine de zî kerda şarçeya Amede.
Navenda Şankûşe de bi nameyê “Tek Qela” kelayêke, xirbeyê didi manastiran û pirdêko tarîxî est ê. Pirdo ke serra 1603 de ameyo viraştiş, berzîya ci bi qasê 150 metroyî ya. Verîya ke merdim bikewo zerreyê Şankûşe, milê raştî sero awanîyêka tarîxî ya berze û xirabeye est a. Na kilîse û manastirê Ermenan a ortodoksî ya û seserra 15’ine de ameya viraştiş. Camîya Mihemed Elî Begî serra 1688’ine de, hetê Elî Begî ra ameya viraştişî.
Dewa Hîngîko/Yenîkoyî de bi nameyê “Duden” şîkeftêko xorî est o. Wisar, payiz û zimistanan tim awe ci ra herrekîyena, la qet pirr nêbeno. Qetlîama Ermenan ra dima nameyê ci bîyo “Dojehê Ermenan”. Goreyê vatişan bi qefleyan Ermenîyê ardê eştê na şikeftî/bîrî. Navende û dewê Şankûşe yê nizdê navenda bi giştî Tirkmen ê. Şankûş de asîmîlasyonî vêşêrî tesîr kerdo. Dewê Şankûşe bi lehçeyê kirmanckîye qisey kenê.
GÊL
Şarçeya Gêl kewena vakûrê Amede. 52 km dûrê navendê sûk a. Rîerdê Gêlî ko, gele û dere yê. Çemê Dîcle rojhelatê Gêlî ra vîyareno. Nika Çemê Dîcle ser o, Bendawê Kênaya Qralî û Bendawê Dîcle ameyê viraştiş. Gêl, yeno maneyê şarî. Peymê rîerdê Gêlî 450 km çargoşe yo. 23 dew û 24 mezrayê Gêlî est ê. Bi goreyê serhûmera 2010’ine nufusê navende û yê dewan bi temamê 23.239 o.
Nameyê ci bi Asûrkî Aşîpalîs, bi Ermenkî Velaraseko, bi Suryankî Encîl-Enîgelene û bi Tirkî Egil o.
Merdimîye rê bîyo ca û ware
Gêl, cayêko zaf kehan û tarîxî yo. Serdemê kerreyan ra heta nika merdimîye rê bîyo ca û ware. Serdemê Neolîtîkî ra dima, hereme de Hûrî û Mîtanî yenê vînayiş. No zî tarîxê vz. 4.000-1.200’yî yo. Dime ra zî hetê şar û qewmê cîyayan ra yeno desteserkerdiş. Goreyo ke yeno zanayiş Şaristanîyanê Ûrartû, Med, Pers, Îskendero Pîl, Suryanî, Roma-Bîzans, Ebasî, Selçûqî, Tîmûr, Akkoyûnî, Safevî û Osmanî Gêl de hukumê xo dayo ramitiş. Coka dormeyê Gêlî de xeylê cayê tarîxî est ê.
Bajarê pêxemberan
Hereme de şopê tarîxî yê mendeyan ra yew zî yê Asûrîyan a. Qelaya ke cayêkê tewir berzî ser o ameya viraşten hewna zî lingan ser o ya. Dormeyê qela dere û kelebestê xorî yê. Kiştêka qela Çemê Dîcle ser o ya. Binê kela ra çar rayirê awe ameyê viraştiş. Qelaye sero wêneyê qralê Asûrîyan est o. Vakûrê rojhelatê qela de mezelê qral û pîlanê Asûrîyan est ê. Xeylê eserê tarîxî bin awe de mendê. Hîrê hemamê tarîxî yê Gêlî est ê.
Navenda Gêlî de didi êneyê tarîxî estê ke, nîno zanayiş çi wext û hetê kamî ra ameyê viraştiş.Nameyê nê êneyan bi awayêko orjînal kirmanckî yo. Êneyê Ceyno (cînîyan) û Êneyê Camêrdo (camêrdan). Gêl de Goranê Hz. Elyasa û Hz. Zulkîf Pêxemberan reyde xeylê Gorêyê Nebîyan est ê. Coka Gêlî ra vanê bajarê pêxemberan. Navenda Gêlî de Mizgeftêka tarîxî ya bi nameyê Camîya Tacîyan est a. Camîye serra 1040’î de hetê Pîr Bedirî ra ameya viraştiş.Pîr Bedir mîrê Gêlî bîyo.Mîyanê Kela Gêlî de bi nameyê ”Dêreyê Şikeftî” kilîseyêke Xirîstîyanan est o. Kilîseyê diyine zî yê suryanîyan o. No kilîse zî seserra 3’ine de ameyo viraştiş. Serdemê Asûrîyan de, Gêl bîyo merkeza xirîstîyanîye. Gêl, zey şarçeyêka bi kirmanckî yeno qiseykerdiş, yena silasnayîş.
HÊNÊ
Hênê 60 km vakûrê Amede de ya. Şarçeya Hênê mîyanê rêzekoyanê Torosan, maberê di koyê têveran/paralelan de ya. Heta serra 1958’ine nahîyeya Licêye bîya. Serra 1958’ine ra dima bîya şarçeyêka Amede. Pêmê rîerdê Hênê 415 km çargoşe yo. Nika didi Hênê est ê. Hênêya Kehan û Hênêya Newîye. Hênêya Newîye badê erdlerzê 1975’î maberê Hênêya Kehan û Enqerîsî de ameya viraştiş.
Navenda Hênê bi lehçeyê kirmanckîye yeno qiseykerdiş. Bi goreyê serhûmara 2010’î nufusê Hênê 31.551 kesîya. 21 dew û 37 mezrayê Hênê est ê.
Şopê Hûrî-Mîtanîyan
Hênê, him zey navende û him zî zey hereme xeylê kehan a. Tarîxê heremê heta neolîtîk şino. Hereme de şopê Hûrî-Mîtanîyan bi awayêko zelal eysenê. Hûrî-Mîtanî vz. 4000-1500 de serdar bîyê. Nameyê dewa Hûre û Hûrûge serdemanê Hûrîyan ra yeno. Mezel û şikeftê hûrîyan dormeyê heremede zaf ê. Badê Hûrî-Mîtanîyan Asûrî, Îskîtî Medî, Persî, Makedonî, Romayî û Bîzansî, hereme de bîyê destserdar. Xeylê xirabe û zinaran sero hema zî şopê xêz û nûşteyanê înan yenê vînayiş.
Hereme demêko derg û dûrî kewta destê Nêribîyan.
Didi nûşteyê ke hetê Tîglaperî ra, kerreyanê Şikeftê Birqleynî sero ameyê nûştişî, ewro zî est ê.Hênê de bi nameyê Enkebîr û Enqerîs didi êneyê bişîfa û pîrozî est ê.
LICÊ
Şarçeya Licê vakûrê Amede de ya û 87 km Amede ra dûrî ya. Pêmê/mawê rîerdê Licê 1.083 km çargoşe yo. Qada erdê Licê zî koyin o. Berzîya Licê ya behrî ra 1200 mîtro ya. 56 dewî, 112 mezra û gûmeyê Şarçeya Licê est ê. Goreyê serhûmara 2010’ine nufusê pêroyîya Licê 26.793 a.
Şarçeya Licê heremêka stratejîk a. Serdemê Neolîtîkî ra şopê merdiman est ê.
Zey heme heremanê Amede bi goreyê wextan Medî, Persî, Îskendero Pîl, Romî, Bîzansî, Ebasî, Merwanî, Selçûkî û Osmanî hereme de bîyê destserdar. Goreyê Şerefname û xeylê pirtûkanê tarîxîyan yeno vatiş ke, Herema Licê de cayo navendî yo esîl Entax bîyo. Nika Entaxe dewêka qice ya 20 km dûrê Lice ya.
Niştecayîyê esil kurd û ermenî yê
Niştecayîyê Licê yê esil kurd û ermenî yê. Çend dewan de suryanî zî estbî. Qirxûnê ermenîyan de Herema Licê de zî wehşetêko pîl ameyo bikarardiş. Heta erdlerzê 1975 zî çend keyeyê ermenîyan Lice de bibî û asinkarîye kerdê. Badê erdlerzî înan zî koç kerd. Nika Licê de ermenî nêmend ê. Şarçeya Licê ya kehan quntarê Koyê Şîroyî de bî. Bi erdlerzê 6 Êlûla 1975’ine xerq bî. Goreyê îstatîstîkanê fermîyan, erdlerzo bi maronê 6,9’î de 2.385 kesan cuyeyê xo vînî kerd, 3.339 kesî zî dirbetin bîy û 8.149 awanî zî wêran bîy.
Licê bi qasê tarîxîbîyişê xo cayêko polîtîka yo zî. Xeylê serrewedartox, şoreşger, roşinvîr, sîyasetkar û nûştoxî Licê ra vecîyayê. Nûştoxê yewîn eserê kirmanckî (Mewlûdo Kirdkî-1892) Seydayê Xasî, dewa Hezana Licê ra yo. Reyna Nûştox û roşinvîrê Kird Ahmed Ramizê Licê, Dewa Karincaxe ra yo. Licê û dewanê ci de de kurmancî û kirmanckî yenê qiseykerdiş.
PASOR
Şarçeya Pasorî Vakûrê Rojhelatê Amede de û 127 km Amede ra dûrî ya. Hereme bi pêroyî ko ya. Rîerdê Pasore gaz, gir, gele û dere yê. Pêmê rîerdê Pasorî 1.601 km çergoşe yo. Çar taxê Pasorî est ê. Dêlîte, Darabî, Şabernût û Masirto. Bi goreyê serhûmara 2010’î nufusê Pasorî pêroyî 36.415 a. Navende û dewanê Pasorî de bi kirdkî û kurmancî yeno qiseykerdiş. 50 dewe û 120 mezrayê Pasorî est ê.
Pasor cayêko koyin û stratejîk o. Maberê Amed, Mûş, Çewlik û Êlihe de ca geno. Zey heremêka gabanî/ravêrnayîşî yo. Koyo tewir berz yê herema Pasorî bi berzîya 2830 m, Koyê Andoke yo. Herema Pasorî de 4 çemê pîlî est ê. Çemê Sinda/Sarûme, Çemê Hesenka/Çemê Pasorî, Çemê Şekiran/Çemê Gisê û Çemê Sorevange. Herema Pasorî de şikeftî zaf ê. Şikeftê Kanikan, Şikeftê Hevîkan, Şikeftê Temiran û Şikeftê Barine. Reyna maberê Pasor û Mûşî de Dehla Qulingî, Maberê Pasor û Licê de Koyo Sipê û Zozanê Speylûgî cayê namedar ê.
Kurd û Ermenî pîya cuyayê
Pasor girêdayeya bajarê Mûşî bî. Heta serra 1927’î nahîyeya sencaxa Licê bî. Goreyê rîwayetêke “Pa-sor” çekûyanê “pale/ yamaç û “sûr” ra yeno.“Pala sûre” û dima ra, bîya Pasor-Pasûr. Goreyê rîwayetêkê bînî ra zî “pa” serre û “sûr” dês, qela. Dêso Sûr/Qelaya Sûre.
Verîya Qirxûnî herema Pasorî de xeylê Ermenî est bî. Kurd û Ermenî pîya cuyayê. Bi qirxûnê 1915’î ameyê çinêkerdiş û êy ke mendê zî terkî welat bîyê. Qetlîamo tewir gird Geleyê Tayê Talorî de virazîyayo. Bi goreyê Şerefnameyê Şerefxanê Bedlîsî, herema Pasorî de bi nameyê Zîlanî, Silêmanî, Besyanî, Banûkî, Hevêdî, Xaldî, Dilhîranî, Bocîyanî, Zikzîyanî û Berazanî, eşîrî est bîyê.
Pasor bi weykerdişê “kerrmê birîsimî/îpek bocegî” namedaro. Temamê Kurdistan û Tirkîya de serre 130-150 ton koze ra 45 tonî Pasor de vecîyeno.
PÎRAN
Şarçeya Pîranî 92 km vakûrê Amede de ya. Herema Pîranî vêşêrî koyin a. Kişta vaşûrê Pîranî deşt o. Pêmê rîerdê Pîranî 975 km çargoşe yo. Berzîya Pîranî ya behrî ra 970 metre ya.
Bi goreyê îstatîstîkanê serra 2010’î nufusê Pîranî 40.122 kesî ya. Şarê Pîranî bi kirmanckîye qisey keno. 37 dewî û 65 mezrayê Pîranî est ê.
Nameyê ci bi Şêx Seîdî vila bi
Goreyê rîwayetan çekûya Pîranî, “Pîr” ra yena. Goreyê Şerefname, Pîr Mensûr herema Colemêrge ra ameyo Gêle de bi ca bîyo. Badê Pîr Mensûrî lacê ey Pîr Mûsa û lacê Pîr Mûsayî Pîr Bedirî, bi pîrîtî destserdarîye domnaya. Dergaha Pîr Mensûrî dewa Dêrane de ya. Nê Pîrî, tenya oldare nîye, eynî wextî de destserdarê herema Gêlîyê zî. O wext Pîran zî Gêlî ra girêdaye bîyo.
Pîran serdemê Osmanîyan de dewêka qice bîya. Serra 1927’î de bîya nahîyeya Medenî. Serra 1951’ine de bîya şarçeye û dewlete nameyê Pîranî ro ci kerdo. Pîran cayêko tarîxî yo. Serdemê Kerrayan ra însanî cuwîyayê. Zê heme heremanê Amede yewîn dore Hûrî-Mîtanî û Naîrî hereme de est ê.
Nameyê Pîranî bi terqa Şêx Seîdî mîyanê kurdan de vila bîyo.
Dewê Pîranî vêşêrî bi kirmanckî qisey kenê. Dewê ke bi kurmancî yeno qiseykerdiş zî est ê.
Pirdê Haburman
Koyê Veyveke