Bingeyê netewedewlete de nîjadperestey esta. No semed ra netewedewlete, sewbîna şaran, kemnetewan, dînan û bîr û bawerîyan qebul nêkena. Amênê dewleta Tirkîya de zî nîjadperestey esta. Dînê îslamî zî, nîjadperesteya xo rê kenê alet. Dewleta Tirkîya nîjadperestey û sunîtey ra yew sentez awan kerdo. Vanê; “Yew dewlet, yew welat, yew millete, yew dîn, yew bêraqe.” Mezgê şaranê Tirkîya, bi taybetî mezgê leşkeran, polîsan, karmendan bi sentezê nîjadperestey û sunîtey reyde şito. Kurdî, wazenê ke “Xoserîya Demokratîk” heme cayanê Tirkîya bi şeklo demokratik munaqeşe bibo. Dewleta Tirkîya wazena ke, nê talebî îllegalîze biko. Xora no mewzû verê mîyanê terafê kurdan û dewlete de munaqeşe bîyo û no xusus de yew mutabaqat zî virazîyayo.
Her wext vajîno ke; “Gelo Mustafa Kemalî, kurdan rê Xoserîya Demokratîk wead kerda?” Ewta de ez wazena ke no mewzûyê ser o tikê vindra. No xusus de raşteya tarîxî bincil bîya. Sazîyê Tarîxê Tirkan (TTK) no xusus de vatişê ke Mustafa Kemalî vatî; şaranê Tirkîya ra limitî (nimitî). Teşkîlatê Esasîye de zî Qerarê bihêzkerdişê Îdareyê Mahalîyan 1921 de Qanûnê Teşkîlatê Esasîye de, yew madde de ina (wina) nusîyayo; ‘Her şaristan; çerçeweyê qanûnê de mewzûyê waqif, medrese, perwerdeyî, weşî, ekonomî, zîraet, awansazî û ardimê sosyalî de wayîrê selahîyetê îdarî yo.
Xoserîya Demokratîk 1923 de Îzmît de
Rayîrraberdişê nê mewzûyan, selahîyetê şûrayanê şaristanan rê vîyardêno.’ No tewir yew îdare zî se xoserîya demokratîk name beno. Teşkîlatê Esasîye de, goreyê nê maddeyan, tewr (en) tay ganî bi kurdkî perwerdeyî bidaynî. Nê maddeyî pratîze nêbîyî, dima zî nê maddeyî zî înkar bîyî. Îzmît de Kombîyayîşê Çapemenî de îzahkerdişê Xoserîya Demokratîk1923 de Îzmît de, rayna yew kombîyayîşê çapemenî de, yew persê rojnameger Ahmet Emîn Yalmanî ser o, Ataturk vano ke; “Xora goreyê Qanûnê Teşkîlatê Esasîye, yew tewir xoserî awan bena. Eke şarê kam şaristanê kurd bo, ê xo bi xoserîya demokratîk îdare kenê. Nika Meclîsê Tirkîya; îradeyê wekîlanê kurdan û tirkan ra yeno meydan.” Eslê nê belgeyan, arşîwanê dewlete de estê.Ataturk key nê vatişanê xo ra fek verradayo?Cengê (Şerê) Dinya de, Şerê Xelisîyayîşî de, kurdan û tirkan têreyde vera emperyalîstan şer kerdo û no welat xelisnayo. Ma zanê ke Kongreyê Erzirom û Sêwazî de kurdan zî cayê xo girewto. Ataturkî no nê kongreyan de, kurdan ra zî ardim waşto. Kongreyê Erzirom de, Mîsak-î Mîlî qebul bîyo. Goreyê Mîsak-î Mîllîyî; Cengê (Şerê) Xelisîyayîşê dima, ko sey tirkan; heme şarê bînî, dîn û mezhebê bînî, wayîrê heqanê xo bibê. Hetta 1920 de Meclîsê Tirkîya de, kurdî, tirkî, lazî çerkezî cayî xo gênê. Ataturkî zaf ray bahsê Mûhtarîyetê Kurdan keno. 1924 de fek nê vatişanê xo ra verrada. Hem o hem zî Îttîhatker, nêwazenê ke kurdî, xo bi xo, xo îdare bikê. Çi heyf ke, Şerê Xelisîyayîşê dima gureyê kurdan qedîno, fek weadanê xo ra verradanê.
Sazbîyayîşê Komara Tirkîya ra pey kurdan ser o zilm û înkar dest pê keno. Nameyê kurd û Kurdîstanî yasax (qedexe) beno.Çare Xoserîya Demokratîk a.Nê serranê peynîyan de, kurdan mîyan de, no mewzû zaf qalî beno. Kombîyayîşê, panelî organîze benê. La rojhilatê Tirkîyaye de, no mewzûyê ser o zaf munaqeşe nêbeno. Hetta aseno ke no tewir yew talebî qebul nêkenê. Yanê kurdî no talebî xo rê yew talebo zaf normal veynenê. Wazenê ke hukmat û dewleta Tirkîya zî goş bido nê talebî. Wazenê ke hukmat û dewleta Tirkîya, fek ceng û şîdetî ra verrado. Mesela bi dîyalog çareser bibo.
Dewlete red nêbena, demokratîze bena
Netewedewletî; xo de cîyakerey, faşîzmî, pêrodayîş û qaosî hewînenê. Aye ra dinya de, bi taybetî Rojhilato Mîyanên de, endi gonî billa bena. Aye ra çeteyê DAIŞ û El Nusrayî bîyê belayê merdimanî. Aye ra serdestê Tirkîya nêwazenê ke na mesela çareser bibo. Aye ra her roj pitik, gede, cenî, extîyar tede sîvîl qetl benê. Dinya de 40 mîlyon kurd esto. Dinya de, yewna şar ina (wina) hewa mexdûr nêbîyo. Kurdî, hetan eyro, red înkar û îmha bîyê. Kurdî hinê nêwazenê ke, bê statu bimanê.Xoserîya demokratîk de, sîndorê nêbedilênê. Tersê ey heme hewa ra, hem mîyanê kurdan de, hem zî mîyanê şaran de heq, edalet, seyyewbînaneyî esas girêna. Heme kes vano ke; “Tirkîya hinê Enqere ra îdare nêbena. No medel, seba heme heremanê Tirkîya, se yew modelêko demokratik pêşnîyaz beno. Goreyê nê modelî; dewlete red nêbena, demokratîze bena.” Mustafa Kemalî zî “Xoserîya Demokratîk” wead kerdbî. Eke ay wext na mesela çareser bibîynî, eyro ne ceng zî nêbîynî. Vernîya Tirkîya de, di rayîrê estê. Rayîro yewin aşîtî û demokrasî yo. Rayîro dîyin, qaos o, billakerdişê gonî yo, hesrê çiman o.
Kiştiş de israr kenî
Ay ra vetişê kuçan qedexe beno û meytê nê gedeyan bi rojan dolaba cemîyenî de mûhafeze bene. Aye ra çesedê merdiman, bi panzeran erd ra ancênê. Aye ra leşkerî linganê xo sereyê cesedan sernanê û risman ancenê. Aye ra şarê rojawanê Tirkîya, vera nê wahşetê bêveng maneno. Aye ra hukmat û Erdogan ceng de, kiştiş de israr kenî.
Protoqolê Amasya
22’ê citmenga 1919 DE mîyanê Heyetê Temsîlî û hukmatê Stanbolî de, Protoqolê Amasya îmza bîyo. No protoqol de, ina (wina) nusîyayo; “Kurdî yew parçeyê şaranê Osmanîyan î, qedîyayîşê cengî dima, hetê cematkî, sîyasî û etnîsîteyî ra heme tewir lazimeya (îhtîyaceya) kurdan tedarik bena. Semedo ke serbestey reyde, biresê heqanê xo yê netewî, ganî hetê sosyalî ra destek bidîyo kurdan.” Binê qeraranê nê protoqolî de imzayî M. Kemalî, Bekîr Samî Begî û Raûf Orbayî esto. Labelê Nûtûq de, nê meddeyî sansur bîyê û bi seran o ke nê maddeyê şaranê Tirkîya ra nimniyayî. Kongreyê Erziromî de, bi pêşnayîzê Ataturkî madde 8 de wina nusîyayo; “Heqê heme miletan esto ke qederê xo tayîn bikê.”
MAMOSTE SILÊMAN