Çewlîge, Vakûrê Kurdistanî, mentiqayeka stratejîke de ca gêna. Erdê Çewlîge, sey pirdêke eyaletanê Amed, Serhed, Dersim û Xerzane resneno yewbînî.Vakûrê Çewlîge de bajarê Erzîngan û Erziromî, rojhilatî de Mûşî, başûr de Amed û rojawan de bajarê Xarpêt û Dersîme est ê. 7 qezay, 12 nahîyey, 320 dewîy, 796 mezray girêdayê bajarê Çewlîge yê. Dara Hênê, Bongilan, Kanîreşe, Azarpêrt, Çêrme,Xorxol û Gêxî qezayê Çewlîge yê. Serhûmara Çewlîge 269.560 kesîy a. La tayê cigêrayoxîy vanê, beyntarê 600 û 700 hezarîy Çewligijîy teberê Çewlîge de cuwîyenê. Çewlîge de zaf kesîy bi kirdkî, tayê înan zî bi kurmancî qisey kenê. Tayê ci ra bi îtîqatê xo elewî, tay zî sunî yê. Şêliga Çewlîge, bi giranî weykerdişê heywanî û debirvanîye/zî- reetî, debarê xo kenê. Ewrûpa de zî zaf koçberê Çewligijî est ê.

Hetê jeostratejîk û jeopolîtîkî ra zî Çewlîge wayîrê cayekê tewir muhîmî ya. Rierdê Çewlîge 8253 km çargoşe yo. Erdê Çewlige se ra heştay, koyê berzî û rêzekoyan ra pêk yeno. Koyanê Çewlîg de, qilo tewir berz,Qilê Qoxî yo û berzîya ey 3.250 mîtro ya. Zewbîn, Koyê Şerefdînî, Koyê Çawreşî, Koyo Sipî, Koyê Bandozî, Koyê Karêrî, Koyê Silbusî û Koyê Qertalixî zî 2.000 mîtroye ra berzêrî yê. Seba ke erdê Çewlîge berzo, zaf vewre û varan varenê û awe zaf a.


Serê Koyan de zaf golî est ê

Nameyê Çewlîge yo bîn zî Bîngu(o)l o. Awê Çewlîge, serê Koyanê Çewlîge ra yenê û xozayî yê. Serê Koyanê Çewlige de golî est ê. Miyanê Golanê Çewlîge de, dergayîya Koyê Şerefdînî, hetê Qezaya Bongilanî ser, Golê Hezarşayî est o. Zerreyê golî de giraweke est a. Cayê xo bedilnena, yanî gêrena. Çewlîge de, nameyê tayî golêy bînan zî Golê Behrî, Golê Serdî, Golê Teyran, Golê Qeran û Golê Manastîrî yê. Mîyanê Wareyanê Çewlîge de, yê namedarîy Wareyê Çewtela, Wareyê Şerefdinî, Wareyê Qoxî, Wareyê Çawreşî, Wareyê Karêrî û Wareyê Qerê Emeron ê. Erdê Çewlîge, qê weykerdişê dewar, biz û mêşnan zaf mûsaît û weş o.


Çem û Layê Çewlige

Erdê Çewlîge, se ra pancês gem û daristan o. La zafê gem û xeydon dewleta kolonyalîste weşnayo. Zewbîn zî dorverê geman çere û merg ê. Erdê Çewlîge, tenya se ra didi û nîme (2,5) deşt a. Deşta tewir girde, Deşta Çewlîge ya û hîrayîya aye 60 km çargoşe ya. Deşta Dara Hênî û Deşta Gonîgî zî deştê girdî yê. Mîyanê awê Çewlîge de çemê girdîy, Çemê Muradî, Çemê Perî û Çemê Gonîgî yê. Çemê Muradî hetê Muşî ra yeno, beyntarê Bajarê Çewlîge û  Dara Hênî ra vîyereno û derbasê Xarpête beno. Çemê Perî zî Erzirome ra vejîyeno, mîyanê mentîqaya Gêxî ra şino û verê xo dano Dersîme. Zewbîn zî, Çemê Rîzî, Çemê Sûsî, Çemê Goşkarî, Laya Vahkînî, Laya Saxêrî, Laya Xorxolî zê Laya Paxî tay çem û layê kijî zî est ê. Dewlata Tirke Çemê Pêrî sero Bendawa Gêxî û Ozluce viraştê. Dewleta desteserkere ya Tirke,  Çemê Muradî sero zî Bendawa Qele virazena. Dewlete bi viraştişê bendawan, wazena ke beyntarê Koyanê Çewlîge de şîyiş û ameyîşê gerîllayî asteng bikero.


Cayê tarîxî zaf ê

Sûke de şikeftêy namedarî ke demê Hurîyan ra mendê zî estê. Nînan ra yew Şikeftê Zage ke girêdayeyê dewa Zage ya Dara Hênî û ya bîne zî Şikeftê Qobike ke girêdayeyê Kanîreşe ya. 

Mîyanê hidûdê dewanê Mendo û Topalane yê Çewlîge de “Çirê Yadî”, “Kaniya Yado” est o. Dormeyê cê bi dar û daristanî, sey cennetî yo. Verîya ke, Heleyê Kurdistanî Yado, Serewedartişê Şêx Seîdî de, Çirê Yado de hemverê neyaranê xo xoverdayîşêko biheybet dayo. Seba naye Şarê Çewlîge na çirike ra vano “Çirê Yadî”.  

Çewlîge de, cayê tarîxî zî zaf ê. Gêxî de; Dizika Gêxî, Camîya Gêxî, Dara Hênî de; Dizika Dara Hênî, Di Hew Quba, Dizika Rîzî, Bongilan de; Xirbê Qele est ê. Dewleta kolonyaliste ya Tirke, Xirba Qele sero bendawêke viraşta. Dizika Gêxî de zî, rîwalê awankerdişe Bendawa Gêxî kewta talûke.

Erdê Çewlîge, nêzdîyê qezaya Dara Hênî madenê asin û kromî, nêzdîyê Gonîgî de zî madenê komirî û zewbîn zî zerd, fosfast, awêy mîneralî û germawîy est ê. Germawa Çewlîge namedar a. Gêxi de Germawa Xorxolî, Dara Hênî de Germawa Hajan û Kanîreşe de Germawa Çêrme est ê. La heta nîka şarê Çewlîge, na dewlemendîya sererd û binerde ra feyde nêdîyo. Hingimênê Çewlîge zî bi name û veng o. Govendê Çewlîge, wişk û bilez a. Delîlo, Çepîk û Helî kaykerdenê meşûrî yê sûkî yê. Werdê meşûrîy yê Çewlîge zî; Qedayîf, mastuwa, zerêvet, çîrvîla, keşk û dimsê Siwan ê. Cilûbergê Çewlîge de zî, şalê Gêxî, fîstan, qofî, qulaw, xêm, pilas û cacîm êy ke tewir vêş, yenê naskerdiş ê.


Tarîxê Çewlîge 

Meftaya tarîxê Kurdan, civatîya Neolîtîkî ya. Îsayî ra ver (ÎV)  6000-4000 de, Kurdistanî de kulturê neolîtîkî ristim ra saz beno. Ney kulturî ra vanê Kulturê Til Xelefî. No çand, kurdê ewwîlînan, baw û kalê kurdan, şarê Arî awan kerdo. Goreyê belgeyanê tarîxîyan, baw û kalê Kurdan yê verênî Hurrî, Îsayî ra ver (ÎV) 3000 de Kurdistanî de benî sermîyan/destserdar. Dime ra zî Mîtanî (ÎV-1500-1250) û înan ra dime  zî Împaratorîya Asurî, Çewlîge de benê sermîyan. Medijî û şarê Babîlî îttîfak virazenê. Împaratorîya zalime ya Asûrî werte ra wedarnenê û Împaratorîya Konfederasyonê Medan awan bena. Çewlîge zî kewna zerreyê sînorê Medan. Dima ra Persî benê serwerê Mezopotomya.  Hêrîşê Îskenderî ra dima Persî têk şinê. ÎV. Se serranê 330’î ra tepîya Kurdistan û Çewlîge de Qiralîyetê Komagene hikum keno. Dime ra zî Çewlîge de bi rêze Bîzansî, Sasanî, Emewî, Mervanî, Eyyubî, Selçukî û Osmanîy benê hikumdarîy. 


Serra 1936’ine de Çewlîge bena bajar

Çewlîge, serra 1844’î de bena nehîya û bi Paloyî ra yena girêdayîş. 1872  e Çewlîge bena qeza. 1881 de bi bajarê Bedlîsî ya yena girêyadîş.1924-1927 de Dara Hênî bena bajar, Çewlîge zî bena qezaya Dara Hênî. 1936 de Çewlîge bena bajar. 1945 de zî nameyê Çewlîge kenê Bîngol. Çewlîge tim û tim hemver dişmenê xo serre wedart. Serewedartişê Şêx Seîdî de, Dara Hênî, Gêxî, Bongilan û Kanîreşe wextêko kilmek de kewenê deste hêzênê Şex Seîdî. 15’ê Sibate de Dara Hênî kenê paytext û Feqî Hesenê Modan beno walîyê Dara Hênî. Cinîyanê sey Şêr Sarêya Arebe ya Dewa Xêylanî, Derdê Mîro Xanime ya Dewa Mêlanî û Tellî Xanime ya Dewa Kurî Serewedartişê Şêx Seîdî de ca girewt û şer kerd. Hemverê qirkerdişê 1927’î yê Hereketê Pêçare-Tedîp û Tenkîlî de zî xoverdayîşê Çewlîge, dewam kerd. 


Sûka sereberze; Çewlîge

Dewleta Tirke serranê 1960-1970’î de sîyaseteko xisûsî Çewlîge de da rayirberdiş. Dewlete bi destê qontra-gerîlla rayvistinê faşîstî awan kerdî. Hewl da ke mavênê Kurdê elewî û sûnîyan bixerepno. Kiştişê kurdê welatparêzan ra dest pê kerd. Hedefê dewlete qirkerdiş û tirkkerdişê Çewlîgijan bi. Bi tesîrê ciwanê şoreşgeran  yê 1968’ine Kurdan zî hemver dewlete û tetîkkeşê faşîstan dest bi rêxistinkerdişê xo kerd. Hereketê Serbestîye ya Kurde ke serranê 1970’î ra dest bi têkoşîne kerd, cayanêke ewilî xo birêxistin kerd ra yew zî Çewlîge ya. Çimkî Çewlîge hetê jeostratejîk û jeopolîtîkî ra cayek muhîm a. Rayverîya rêxistinkerdişê Çewlîge Xeyrî Durmuş, Mehmet Karasungur,Alî Ekîncî, Mustafa Ayçîçek, Vahdettîn Kitay, Cevdet Gûnerhan, Mehmet Guler û Celal Baraq’an kerd. Sey nê kesanê namedaran, zaf qadroyê PKK yê pêşengî, Çewlîge ra vejîyay. Hetê deyîrbazan ra zî hunermendê namedarî yê sey Rençber Ezîz û Şehîd Çîyayî Çewlîge ra yê. Çewlîge seba rûmet û serbestîya şarê xo, bedelê girdî day û xoverdayîşeko erjîyaye vet werte. Çewlîge tarîxê Kurdistanî de qet û qet bêveng nêmende û sereyê aye, her tim berz bi.